📖 कवी कलश: स्वराज्यनिष्ठ महाकवी
✒️ प्रकरण ७: संभाजी महाराजांसोबतचे बलिदान आणि हौतात्म्य
⛓️ औरंगजेबाचा क्रूर दरबार आणि अंतिम ताकीद
बहादूरगड येथील धिंडीनंतर औरंगजेबाने कवी कलश आणि छत्रपती संभाजी महाराज यांना अहमदनगरजवळील 'कोरेगाव' आणि नंतर 'तुळापूर' (भीमा आणि इंद्रायणी नदीचा संगम) येथील मुघल छावणीत आणले. औरंगजेबाने विचार केला होता की, इतक्या हालअपेष्टांनंतर मराठ्यांचा छत्रपती आणि त्यांचा मुख्य सल्लागार घाबरतील आणि शरण येतील.
औरंगजेबाने कवी कलश यांना एका बाजूला बोलावून गुप्त आमिषेही दाखवली होती. "जर तुम्ही संभाजी राजांची साथ सोडली, स्वराज्याचे गुप्त खजिने आणि किल्ले आमच्या हवाली केले, तर आम्ही तुम्हाला जिवंत सोडू आणि मुघल दरबारात मोठी जहागिरी देऊ," असे औरंगजेबाने सुचवले. परंतु, उत्तर भारताची माती आणि महाराष्ट्राचे पाणी घेऊन वाढलेल्या या महाकवीने औरंगजेबाच्या तोंडावर थुंकणे पसंत केले. त्यांनी स्पष्ट सांगितले की, "माझा श्वास फक्त माझ्या छत्रपतींसाठी आणि स्वराज्यासाठी चालू आहे."
🩸 अमानुष छळ आणि अटळ निष्ठा
जेव्हा औरंगजेबाला कळून चुकले की हे दोघेही झुकणार नाहीत, तेव्हा त्याने क्रूरतेच्या सर्व सीमा ओलांडल्या. त्याने या दोघांना मरणयातना देण्याचे आदेश दिले.
* पहिल्या टप्प्यात, संभाजी महाराज आणि कवी कलश यांचे डोळे तापलेल्या लोखंडी सळ्यांनी (सलाखी) उपटून काढण्यात आले.
* दुसऱ्या टप्प्यात, त्यांची जीभ कापण्यात आली, जेणेकरून ते पुन्हा मुघल सत्तेविरुद्ध बोलू शकणार नाहीत किंवा काव्याची रचना करू शकणार नाहीत.
* तिसऱ्या टप्प्यात, त्यांच्या अंगाची त्वचा सोलून काढण्यात आली आणि त्यावर मीठ-तिखट चोळण्यात आले.
हा छळ सलग अनेक दिवस चालू होता. परंतु, डोळे गेलेले असताना आणि जीभ कापलेली असतानाही, जेव्हा जेव्हा औरंगजेब त्यांच्यासमोर येत असे, तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्यावर पश्चात्तापाचा एकही सुस्कारा नसायचा. उलट, त्यांच्या चेहऱ्यावरील शांतता पाहून औरंगजेब स्वतःच्याच क्रूरतेला घाबरू लागला होता.
🪓 ११ मार्च १६८९: तुळापूरचे महाबलिदान
अखेर फाल्गुन अमावस्येच्या दिवशी, म्हणजेच ११ मार्च १६८९ रोजी, औरंगजेबाने त्यांच्या हत्येचा अंतिम हुकूम दिला. मुघल छावणीच्या मध्यभागी वधस्तंभ उभारण्यात आला होता. कवी कलश यांनी छत्रपती संभाजी महाराजांशी जे नाते जोडले होते, ते शेवटच्या श्वासापर्यंत निभावले.
औरंगजेबाने आधी कवी कलश यांच्यावर वार करण्याचे आदेश दिले, जेणेकरून ते पाहून संभाजी महाराज खचून जातील. कवी कलश यांच्या शरीराचे एकेक अवयव, हात आणि पाय धारदार शस्त्राने कापण्यात आले. परंतु, कवी कलश यांनी आपल्या राजाकडे पाहत, डोक्याने मुजरा करत मृत्यूला आनंदाने कवटाळले. त्यांच्या बलिदानानंतर छत्रपती संभाजी महाराजांचेही प्राण याच क्रूर पद्धतीने घेण्यात आले. मुघलांनी त्यांचे छिन्नविच्छिन्न झालेले शरीर नदीकाठी फेकून दिले. परंतु, तेथील स्थानिक शूर मावळ्यांनी (विशेषतः वडू बुद्रुक येथील शिवभक्तांनी) एकत्र येऊन त्यांच्या देहाचे तुकडे गोळा केले आणि त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार केले.
📖 प्रकरणातील विशेष कविता (ब्रज भाषा)
कवी कलश यांनी बंदिवासात असताना, डोळे जाण्यापूर्वी, आपल्या मृत्यूची चाहूल लागल्यावर छत्रपती संभाजी महाराजांच्या चरणी आणि ईश्वराच्या चरणी स्वतःला पूर्णपणे समर्पित करताना एक अत्यंत भावुक आणि तितकाच धीरोदात्त दोहा लिहिला होता:
तन छुटे पे मन न छुटे, संभू चरन की आस ।
प्राण जावे तो जावे अहो, कलश सदा नृप दास ।।
कवितेचा सविस्तर अर्थ:
या दोह्यामध्ये कवी कलश आपल्या अंतिम निष्ठेची ग्वाही देत आहेत. ते म्हणतात, "या मुघलांच्या छळामुळे माझे हे शरीर जरी नष्ट झाले, माझे प्राण जरी सुटले, तरी माझ्या मनातील छत्रपती शंभू राजांच्या चरणांची आस आणि निष्ठा कधीही सुटू शकत नाही. हा कलश आपल्या राजाचा दास आहे आणि राहील. प्राणांची आहुती द्यावी लागली तरी चालेल, पण स्वराज्याशी आणि माझ्या छत्रपतींशी केलेली गद्दारी मला कधीही मान्य होणार नाही." हा दोहा कवी कलश यांच्या अढळ निष्ठेचे प्रतीक आहे.
------------------------------
✒️ प्रकरण ८: कवी कलशांची कविता, भाषा आणि साहित्य
🖋️ ब्रजभाषा आणि साहित्याचा सुवर्णकाळ
कवी कलश हे मूळचे उत्तर भारतीय असल्यामुळे त्यांच्या जिभेवर ब्रजभाषेचे अमूर्त सौंदर्य रेंगाळत होते. सतराव्या शतकात ब्रजभाषा ही संपूर्ण उत्तर आणि मध्य भारतात काव्याची, कलेची आणि राजदरबाराची अधिकृत भाषा मानली जात असे. कवी कलश यांनी जेव्हा महाराष्ट्रात प्रवेश केला, तेव्हा त्यांनी या भाषेचा उपयोग शिवरायांच्या आणि संभाजी महाराजांच्या शौर्याचे वर्णन करण्यासाठी केला.
त्यांच्या साहित्यात मुख्यत्वे तीन रस प्रामुख्याने आढळतात:
1. वीर रस: शत्रूशी लढताना सैनिकांमध्ये शौर्य आणि स्फूर्ती निर्माण करण्यासाठी त्यांनी अनेक वीर रसात्मक दोहे रचले.
2. शृंगार रस: निसर्गाचे सौंदर्य, मानवी भावना आणि भक्तीचे प्रकटीकरण करण्यासाठी त्यांनी शृंगारिक आणि लघुकान्यांची निर्मिती केली.
3. भक्ती रस: देवी दुर्गा, हनुमान आणि भगवान शिव यांच्यावर त्यांची निस्सीम भक्ती होती, जी त्यांच्या स्तोत्रांमधून आणि काव्यातून दिसून येते.
📜 'छंदोगात्य' आणि काव्याचे शास्त्र
संभाजी महाराजांनी कवी कलश यांना दिलेली 'छंदोगात्य' ही पदवी केवळ एक राजकीय पद नव्हते, तर ते त्यांच्या काव्यशास्त्रातील विद्वत्तेचे प्रमाणपत्र होते. 'छंदशास्त्र' म्हणजे काव्याची रचना, त्याचे नियम, मात्रा आणि लय यांचे शास्त्र. कवी कलश या शास्त्रात इतके निपुण होते की, ते ऐन रणमैदानात किंवा चालत्या घोड्यावरही तात्काळ अचूक छंदात कविता रचू शकत असत.
त्यांच्या कवितांमध्ये केवळ शब्द नसायचे, तर त्यात एक अंतर्गत नाद असायचा. संभाजी महाराज स्वतः संस्कृतचे गाढे पंडित आणि लेखक असल्यामुळे, त्यांना कवी कलश यांच्या साहित्यातील हा तांत्रिक अचूकपणा अत्यंत भावत असे. अनेकदा रायगडावर किंवा शृंगारपूरच्या राजवाड्यात या दोन कवी मनांच्या साहित्यिक बैठका रंगत असत, जिथे स्वराज्याच्या रणनीतीसोबतच साहित्याची देवाणघेवाण व्हायची.
📚 कवी कलशांच्या साहित्याचे वैशिष्ट्य
कलश यांच्या काव्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची 'दृष्टांत पद्धती'. ते एखादी साधी गोष्ट सांगतानाही पौराणिक किंवा ऐतिहासिक उदाहरणे देत असत. संभाजी महाराजांची तुलना थेट भगवान श्रीकृष्ण, श्रीराम किंवा हनुमानाशी करून ते मराठा मावळ्यांच्या मनात राजांबद्दल आदरयुक्त भीती निर्माण करत असत. त्यांची भाषा सोपी, प्रवाही परंतु अत्यंत परिणामकारक होती. त्यांच्या शब्दांमध्ये अशी ताकद होती की, खचलेल्या सैनिकालाही ते पुन्हा हातात तलवार घेण्यास प्रवृत्त करू शकत होते.
📖 प्रकरणातील विशेष कविता (ब्रज भाषा)
कवी कलश यांनी ब्रजभाषेचे सौंदर्य आणि शब्दचातुर्य दाखवणारी, तसेच ईश्वराच्या अथांग रूपाचे वर्णन करणारी एक सुंदर आध्यात्मिक रचना केली आहे:
अक्षर अक्षर जोडूनिया, रचिले काव्य अपार ।
कलश कहे बिन भक्ती के, वृथा सर्व संसार ।।
कवितेचा सविस्तर अर्थ:
या काव्यात कवी कलश साहित्यामागची आपली खरी भूमिका स्पष्ट करतात. ते म्हणतात, "मी अक्षराला अक्षर जोडून, अनेक नियम आणि छंदांचा वापर करून अथांग काव्याची रचना केली आहे. परंतु, हे सर्व शब्द आणि हे साहित्य तोपर्यंत व्यर्थ आहे, जोपर्यंत तुमच्या मनात ईश्वराबद्दल आणि आपल्या देशाबद्दल (स्वराज्याबद्दल) खरी भक्ती नसेल. भक्तीशिवाय हा संपूर्ण संसार आणि हे वैभव निरर्थक (वृथा) आहे." कवी कलश यांच्या या ओळींवरून स्पष्ट होते की, ते साहित्याकडे केवळ करमणूक म्हणून न पाहता, ती एक साधना आणि भक्ती मानत होते.
------------------------------
भेटू पुढील भागात... जय जिजाऊ! 🚩 जय शिवराय! 🚩 ⭐
