📖 कवी कलश: स्वराज्यनिष्ठ महाकवी
✒️ प्रकरण ९: इतिहासातील त्यांचे स्थान आणि चुकीचे समज
🛑 'कलुषा' शब्दाचा अपभ्रंश आणि पूर्वग्रहदूषित इतिहास
मराठ्यांच्या इतिहासात कवी कलश हे कदाचित सर्वात जास्त गैरसमज झालेले आणि अन्यायाचे बळी ठरलेले व्यक्तिमत्त्व आहेत. समकालीन मुघल इतिहासकार आणि नंतरच्या काळातील काही बखरकारांनी कवी कलश यांच्या नावाचा अपभ्रंश करून त्यांना 'कलुषा' (ज्याचा अर्थ पापी, दुष्ट किंवा काळिमा फासणारा असा होतो) असे हिणवले.
हा केवळ नावाचा अपभ्रंश नव्हता, तर त्यांच्या संपूर्ण चारित्रावर चिखलफेक करण्याचा एक सुनियोजित प्रयत्न होता. कवी कलश हे मूळचे उत्तर भारतीय असल्यामुळे आणि संभाजी महाराजांनी त्यांना अष्टप्रधान मंडळाच्या वरचे स्थान दिल्यामुळे, तत्कालीन काही स्थानिक सुभेदार आणि जुने मानकरी यांच्या मनात मत्सर निर्माण झाला होता. याच मत्सरातून त्यांनी कलश यांच्याबद्दल समाजात अफवा पसरवण्यास सुरुवात केली.
🔍 चुकीच्या समजांचे ऐतिहासिक खंडन
इतिहासात कवी कलश यांच्यावर प्रामुख्याने तीन मोठे आरोप ठेवण्यात आले, जे आधुनिक संशोधन आणि पुराव्यांच्या आधारे पूर्णपणे खोटे ठरतात:
1. आरोप १: कवी कलश यांनी संभाजी महाराजांना व्यसनाधीन केले.
* सत्य: छत्रपती संभाजी महाराज हे अत्यंत शिस्तप्रिय, अफाट वाचन असलेले आणि कडक प्रशासक होते. वयाच्या अवघ्या १४ व्या वर्षी संस्कृत ग्रंथ लिहिणारा राजा कधीही व्यसनाच्या आहारी जाऊ शकत नाही. कवी कलश हे स्वतः सात्त्विक विचारसरणीचे, शास्त्रांचे अभ्यासक आणि कवी होते. त्यांनी राजांना व्यसनात नाही, तर साहित्यात आणि युद्धनीतीत साथ दिली.
2. आरोप २: कलश यांनी संभाजी महाराजांवर जादूटोणा केला होता.
* सत्य: कवी कलश हे मंत्रशास्त्र आणि छंदशास्त्राचे जाणकार होते. शत्रूला संभ्रमात टाकण्यासाठी किंवा सैन्याचे मनोबल वाढवण्यासाठी ते काही विधी किंवा रणनीती आखत असत. तत्कालीन अंधश्रद्धाळू लोकांनी या शास्त्राला 'जादूटोणा' ठरवले. जर खरंच जादूटोणा असता, तर मुघलांच्या कैदेत त्यांनी स्वतःला वाचवले असते. त्यांनी जादूटोण्यावर नाही, तर आपल्या तलवारीवर आणि आत्मबलावर विश्वास ठेवला.
3. आरोप ३: कवी कलश फितूर होते आणि त्यांनीच संभाजी महाराजांना पकडून दिले.
* सत्य: हा आरोप सर्वात मोठा आणि क्रूर आहे. संगमेश्वर येथे जेव्हा मुघलांनी हल्ला केला, तेव्हा कवी कलश स्वतः जखमी झाले. जर ते फितूर असते, तो औरंगजेबाने त्यांचा इतका अमानुष छळ केला नसता. उलट, स्वराज्यातील काही वतनदारांनी केलेल्या फितुरीमुळे कवी कलश आणि संभाजी महाराज पकडले गेले. कवी कलश यांनी स्वतःच्या रक्ताने आपली निष्ठा सिद्ध केली.
🏛️ इतिहासातील त्यांचे खरे स्थान: अढळ राष्ट्रभक्त
आज आधुनिक इतिहासकारांनी (जसे की डॉ. जयसिंगराव पवार, वा. सी. बेंद्रे) समकालीन पोर्तुगीज पत्रे, डच कागदपत्रे आणि मुघल दरबारातील नोंदी तपासून कवी कलश यांचे खरे रूप जगासमोर आणले आहे. कवी कलश हे परप्रांतीय असूनही महाराष्ट्राच्या मातीशी आणि स्वराज्याशी इमान राखणारे एक आदर्श व्यक्तिमत्त्व होते.
मराठा साम्राज्यात अनेक मोठे मंत्री आले आणि गेले, परंतु छत्रपतींच्या रक्ताशी स्वतःचे रक्त मिसळून वधस्तंभावर मरणारा कवी कलश यांच्यासारखा दुसरा मंत्री इतिहासात झाला नाही. ते स्वराज्याचे 'अढळ कवच' होते. जोपर्यंत कवी कलश जिवंत होते, तोपर्यंत त्यांनी अंतर्गत फितुरी आणि बाहेरील मुघल आक्रमण या दोन्ही आघाड्यांवर संभाजी महाराजांना खंबीर साथ दिली.
📖 प्रकरणातील विशेष कविता (ब्रज भाषा)
इतिहासाने आणि जगाने त्यांच्यावर कितीही खोटे आरोप केले, तरी आपली सद्सद्विवेकबुद्धी आणि ईश्वरावरील निष्ठा साफ आहे, हे सांगणारा कवी कलश यांचा एक मार्मिक दोहा खालीलप्रमाणे आहे:
निंदा करे जो जग करे, हम उज्वल हरी पास ।
सत्य न छुपता झूठ से, कलश कहे इतिहास ।।
कवितेचा सविस्तर अर्थ:
या दोह्यामध्ये कवी कलश मानवी स्वभावावर आणि भविष्यातील इतिहासावर भाष्य करत आहेत. ते म्हणतात, "हे जग जरी माझी निंदा करत असले, माझ्यावर खोटे आरोप लावत असले, तरी माझी आंतरिक निष्ठा आणि माझे कर्म माझ्या हरीच्या (ईश्वराच्या) दरबारात पूर्णपणे उजळ आणि स्वच्छ आहे. खोट्याच्या कितीही थरांनी सत्याला झाकण्याचा प्रयत्न केला, तरी सत्य कधीही लपून राहत नाही. एक दिवस इतिहास माझी खरी निष्ठा नक्कीच जगासमोर आणेल." कवी कलश यांच्या या ओळी आज २१ व्या शतकात तंतोतंत खऱ्या ठरत आहेत.
------------------------------
भेटू पुढील भागात... जय जिजाऊ! 🚩 जय शिवराय! 🚩 ⭐
