**अस्वीकरण (Disclaimer):**
ही समीक्षा केवळ माहितीपूर्ण आणि शैक्षणिक उद्देशाने लिहिलेली आहे. ती पुस्तकाच्या मूळ मजकुराचे शब्दशः पुनरुत्पादन किंवा कॉपी नाही. पुस्तकाच्या अधिकृत आवृत्तीसाठी मूळ इंग्रजी किंवा अधिकृत अनुवादित आवृत्ती खरेदी करा. समीक्षेतील विचार लेखक मार्कसन यांच्या मतांवर आधारित आहेत आणि ते वाचकांच्या व्यक्तिगत अनुभवांनुसार बदलू शकतात.
---
पुस्तक समीक्षा: द सबटल आर्ट ऑफ नॉट गिव्हिंग अ फ*क – मार्क मॅनसन
मार्क मॅनसन यांचे “द सबटल आर्ट ऑफ नॉट गिव्हिंग अ फ*क” हे पुस्तक २०१६ मध्ये प्रकाशित झाले आणि थोड्याच काळात जागतिक बेस्टसेलर ठरले. न्यू यॉर्क टाइम्सच्या बेस्टसेलर यादीत दीर्घकाळ टिकून राहिलेल्या या पुस्तकाने पारंपरिक सकारात्मक विचारांच्या (positive thinking) प्रवाहाविरुद्ध एक नवीन आणि थेट भाषा वापरून जीवनाचा वेगळा दृष्टिकोन मांडला. पुस्तकाचे शीर्षकच लक्ष वेधून घेते – “फ*क न देण्याची सूक्ष्म कला”. हे शीर्षक वाचकांना आश्चर्यचकित करते, पण आत शिरल्यावर लक्षात येते की हे फक्त अपशब्द वापरण्याचे पुस्तक नाही, तर जीवनात काय महत्त्वाचे आहे आणि काय नाही हे निवडण्याची कला शिकवणारे आहे.
मॅनसन यांनी पुस्तकात एक मूलभूत प्रश्न विचारला आहे: आपण कशासाठी “फ*क” देतो? म्हणजेच, आपण कशासाठी चिंता करतो, कशासाठी प्रयत्न करतो आणि कशासाठी आपली ऊर्जा खर्च करतो. आधुनिक जगात प्रत्येकजण आनंदी राहण्याचा प्रयत्न करतो, यशस्वी होण्याचा प्रयत्न करतो आणि समस्यांपासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करतो. पण मॅनसन सांगतात की हीच समस्या आहे. आनंद शोधण्याचा प्रयत्न करणे, समस्या टाळणे आणि नेहमी सकारात्मक राहणे हेच आपल्याला अधिक दुःखी बनवते. त्याऐवजी, आपण काही निवडक गोष्टींसाठीच काळजी करावी आणि बाकी सर्व गोष्टींकडे दुर्लक्ष करावे – हीच खरी कला आहे.
पुस्तकाची सुरुवात मॅनसन यांच्या स्वतःच्या अनुभवांनी होते. ते स्वतः एकेकाळी फारच “फ*क” देणारे होते – यश, पैसा, स्त्रिया, लोकप्रियता या सगळ्यांसाठी. पण नंतर त्यांना समजले की जितके जास्त आपण सर्व गोष्टींसाठी काळजी करतो, तितके आपले जीवन अधिक कठीण होते. त्यांनी एक महत्त्वाचा मुद्दा मांडला: जीवनात समस्या नेहमी असतात. समस्यांशिवाय जीवन नाही. फरक फक्त एवढाच की काही समस्या चांगल्या असतात (ज्या आपल्याला वाढवतात) आणि काही वाईट (ज्या आपल्याला खाली आणतात). चांगल्या समस्या निवडणे हेच यशाचे रहस्य आहे.
पुस्तकातील पहिला आणि सर्वात महत्त्वाचा अध्याय “Don’t Try” या संकल्पनेभोवती फिरतो. मॅनसन सांगतात की “प्रयत्न करणे” हीच समस्या आहे. जेव्हा आपण आनंदी होण्यासाठी प्रयत्न करतो, तेव्हा आपण अप्रत्यक्षपणे हे मान्य करतो की आपण सध्या आनंदी नाही. यामुळे नकारात्मक भावना अधिक वाढतात. त्याऐवजी, आपण स्वीकारले पाहिजे की दुःख, अपयश, निराशा हे जीवनाचे भाग आहेत. जेव्हा आपण या गोष्टी स्वीकारतो, तेव्हा त्या आपल्यावर नियंत्रण ठेवू शकत नाहीत. हे तत्व बुद्ध धर्माच्या “दुःख स्वीकारण्याच्या” शिकवणीशी जवळचे आहे, पण मॅनसन ते आधुनिक आणि थेट भाषेत सांगतात.
दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे “Happiness is a problem”. आनंद ही समस्या आहे असे म्हणणे विचित्र वाटते, पण मॅनसन स्पष्ट करतात की आनंद हा समस्या सोडवल्यानंतर येतो. समस्या नसतील तर आनंदही नसेल. उदाहरणार्थ, एखाद्या खेळाडूला विजय मिळाल्यानंतर आनंद येतो कारण त्याने मेहनत केली, अडचणींवर मात केली. जर सगळे सोपे असते तर विजयाचा आनंदही नसता. त्यामुळे आनंदाचा पाठलाग न करता, चांगल्या समस्यांचे निराकरण करण्यावर लक्ष केंद्रित करावे.
पुस्तकात मॅनसन “The Feedback Loop from Hell” या संकल्पनेबद्दलही बोलतात. आपण जेव्हा नकारात्मक भावना अनुभवतो (उदा. चिंता, अपयश), तेव्हा आपण त्याबद्दलही नकारात्मक विचार करतो – “मी का एवढा चिंतित आहे?”, “मी कसे यशस्वी होईन?”. यामुळे एक दुष्टचक्र सुरू होते. या चक्रातून बाहेर पडण्यासाठी, नकारात्मक भावनांना स्वीकारणे आणि त्यांच्याबद्दल जास्त विचार न करणे आवश्यक आहे. “फ*क न देणे” म्हणजेच या भावनांकडे दुर्लक्ष करणे नाही, तर त्यांना महत्त्व न देणे.
पुढे मॅनसन “You Are Not Special” हा अध्याय लिहितात. आधुनिक संस्कृतीत प्रत्येकाला सांगितले जाते की तो/ती खास आहे, महान आहे, काहीतरी मोठे करणार आहे. पण हे खोटे आहे. बहुतेक लोक सामान्यच असतात आणि ते ठीक आहे. जेव्हा आपण स्वतःला खास समजतो, तेव्हा आपण अपयश सहन करू शकत नाही. सामान्य असल्याचे स्वीकारल्याने आपण अधिक वास्तववादी बनतो आणि खऱ्या अर्थाने प्रगती करू शकतो.
“The Value of Suffering” हा अध्याय अत्यंत प्रभावी आहे. मॅनसन सांगतात की दुःख अपरिहार्य आहे. प्रश्न असा आहे की आपण कशासाठी दुःख सहन करण्यास तयार आहोत. जर आपण योग्य मूल्यांसाठी (values) दुःख सहन केले, तर ते अर्थपूर्ण होते. उदाहरणार्थ, एखाद्या आईला मुलांसाठी रात्री जागे राहणे दुःखदायक असते, पण ते तिच्या मूल्यांशी जुळते म्हणून ते सार्थक वाटते. चुकीच्या मूल्यांसाठी दुःख सहन केले तर ते निरर्थक होते. म्हणून आपल्या मूल्यांची निवड खूप महत्त्वाची आहे. चांगली मूल्ये म्हणजे सत्य, जबाबदारी, संशय आणि प्रेम. वाईट मूल्ये म्हणजे पैसा, प्रसिद्धी, शारीरिक सौंदर्य किंवा इतरांची मंजुरी.
पुस्तकात मॅनसन “Responsibility” या विषयावर खूप भर देतात. आपण आपल्या आयुष्यातील प्रत्येक गोष्टीची जबाबदारी घेतली पाहिजे – अगदी त्या गोष्टींचीही ज्या आपल्या नियंत्रणात नाहीत. उदाहरणार्थ, एखाद्याला अपघात झाला तर तो त्याच्या नियंत्रणात नव्हता, पण अपघातानंतरची प्रतिक्रिया मात्र त्याच्या नियंत्रणात आहे. जबाबदारी घेतल्याने आपण बळी पडण्याऐवजी कर्ता बनतो. हे तत्व स्टोइक तत्त्वज्ञानाशी जवळचे आहे.
“The Importance of Saying No” हा मुद्दाही महत्त्वाचा आहे. जर आपण सगळ्या गोष्टींसाठी “हो” म्हटले, तर आपण खऱ्या महत्त्वाच्या गोष्टींसाठी वेळ आणि ऊर्जा वाचवू शकत नाही. “नाही” म्हणणे म्हणजे स्वतःच्या सीमा निश्चित करणे. हे नात्यांमध्येही लागू होते. चांगली नाती ही ती असतात जिथे दोन्ही पक्ष एकमेकांना “नाही” म्हणू शकतात आणि तरीही संबंध टिकून राहतात.
पुस्तकाच्या उत्तरार्धात मॅनसन मृत्यूच्या विषयाला स्पर्श करतात. “Death” हा अध्याय पुस्तकातील सर्वात विचार करायला लावणारा आहे. मृत्यूची जाणीव आपल्याला जीवनातील क्षुल्लक गोष्टींकडे दुर्लक्ष करायला शिकवते. जेव्हा आपल्याला कळते की आपला वेळ मर्यादित आहे, तेव्हा आपण फक्त खऱ्या महत्त्वाच्या गोष्टींसाठीच “फ*क” देतो. मॅनसन सांगतात की मृत्यूची भीती न बाळगता त्याला स्वीकारल्याने जीवन अधिक सार्थक होते.
पुस्तकाची भाषा अत्यंत थेट, कधी कधी अश्लील आणि विनोदी आहे. मॅनसन यांनी पारंपरिक स्वयं-सहाय्य (self-help) पुस्तकांसारखी गोडगोड भाषा वापरली नाही. त्याऐवजी त्यांनी वाचकांना थेट आरशात दाखवले. यामुळे पुस्तक काहींना आक्रमक वाटू शकते, पण बहुतेक वाचकांसाठी ते ताजेतवाने आणि प्रामाणिक वाटते. उदाहरणे, वैयक्तिक कथा आणि तत्त्वज्ञानाचे मिश्रण उत्तमरीत्या केले आहे. बुद्ध, स्टोइक तत्त्वज्ञान, नित्शे यांच्या विचारांचे संदर्भ देऊनही पुस्तक सामान्य वाचकांसाठी सुलभ ठेवले आहे.
पुस्तकाची ताकद म्हणजे त्याची व्यावहारिकता. फक्त सिद्धांत सांगून थांबत नाही, तर रोजच्या जीवनात कसे लागू करायचे हेही सांगते. उदाहरणार्थ, आपण स्वतःला विचारले पाहिजे: “मी या गोष्टीसाठी काळजी का करतो?”, “ही समस्या मी निवडली आहे का?”, “माझी मूल्ये काय आहेत?”. असे प्रश्न विचारल्याने आपण अधिक जागरूक बनतो.
काही टीकाही करता येईल. पुस्तकातील भाषा काहींसाठी अयोग्य वाटू शकते, विशेषतः जे पारंपरिक स्वयं-सहाय्य पुस्तके वाचतात. तसेच, काही ठिकाणी मॅनसन यांचे विचार अतिसरलीकृत वाटतात. जीवनातील सर्व समस्या फक्त “फ*क न देऊन” सुटू शकत नाहीत – कधी कधी प्रणालीगत समस्या, मानसिक आरोग्य समस्या किंवा सामाजिक दबाव यांना अधिक गांभीर्याने हाताळावे लागते. तरीही, पुस्तकाचा मूळ संदेश – निवडक गोष्टींसाठीच काळजी करणे – हा अत्यंत उपयुक्त आहे.
एकूणच, “द सबटल आर्ट ऑफ नॉट गिव्हिंग अ फ*क” हे पुस्तक आधुनिक जीवनातील अतिरेकी अपेक्षा, सोशल मीडियाचा दबाव आणि सकारात्मकतेच्या बनावट संस्कृतीला आव्हान देते. ते सांगते की चांगले जीवन म्हणजे समस्या नसणे नव्हे, तर योग्य समस्या निवडणे आणि त्यांच्यासाठी झटणे. आनंद हा ध्येय नसून, चांगल्या मूल्यांनुसार जगण्याचा परिणाम आहे.
हे पुस्तक विशेषतः तरुणांसाठी, करिअरमध्ये अडकलेल्यांसाठी, नात्यांमध्ये गोंधळलेल्यांसाठी आणि जे स्वतःला सतत अपयशी समजतात त्यांच्यासाठी उपयुक्त आहे. वाचल्यानंतर आपण स्वतःकडे अधिक प्रामाणिकपणे पाहू लागतो. “मी कशासाठी फ*क देतो?” हा प्रश्न विचारायला लागतो. आणि एकदा हा प्रश्न विचारला की, जीवन अधिक स्पष्ट आणि हलके होते.
मार्क मॅनसन यांनी नंतर “Everything is F*cked: A Book About Hope” हे पुस्तकही लिहिले, जे या पुस्तकाचाच विस्तार आहे. पण “Subtle Art” हे त्यांचे सर्वाधिक प्रभावी आणि प्रभावशाली काम आहे. हे पुस्तक फक्त एकदा वाचून विसरता येत नाही. ते पुन्हा पुन्हा वाचायला लागते, कारण प्रत्येक वाचनात नवीन अर्थ समोर येतो.
शेवटी, हे पुस्तक सांगते की जीवनात फ*क देण्यासारख्या गोष्टी मर्यादित आहेत. त्या मर्यादित “फ*क्स” नीट निवडा. बाकी सर्व गोष्टींना “फ*क ऑफ” म्हणा. हीच खरी कला आहे – सूक्ष्म, कठीण आणि अत्यंत आवश्यक.
