तात्याचे किस्से
(अस्सल वऱ्हाडी विनोदी कथासंग्रह)
अनुक्रमणिका
- तात्या, 'इसमार्ट' फोन आणि म्हातारीचं धोतर!
- तात्या आणि बँकेतली 'नोटंकी' मशीन!
- तात्या आणि शेतातला 'सुर्यफुला'चा पंप!
- तात्या आणि चावट ब्युटी पार्लरचा राडा!
- तात्या आणि नाटकातील 'सैरंध्री'चा फजितवाडा!
- तात्या, लग्नाची मध्यस्थी अन् म्हातारीचा चष्मा!
- तात्या गेला बैल बाजारात!
- तात्या आणि डॉक्टरचा बीपी तपासणीचा तगादा!
- तात्या, कोंबड्याची भाजी अन् 'कोंबडा-पकड' मोहीम!
- तात्या, पोराची 'बुलेट' अन् भन्नाट उड्डाण!
- तात्याले लागली 'पुनरलग्नाची' चाहूल!
- तात्या हरवले... अख्खं गाव शोधाशोध करत फिरलं!
- तात्या आणि टाळक्यावरचं 'टॉवर'!
- तात्या, चावट डोळा अन् तमाशाची 'नाचणारी बाई'!
- तात्या गेला परसाकडं अन् विंचवाची नांगी!
१. तात्या, 'इसमार्ट' फोन आणि म्हातारीचं धोतर!
गावात तात्या म्हंजे एक चालता-बोलता नमुना! वय वर्षं सत्तरच्या घरात गेलं व्हतं, पण अंगातली रग अजून जिरली नव्हती. नाकावर भिंगासारखा जाड चष्मा, डोईवर एका बाजूला कललेली पांढरी टोपी, अंगात सैल पांढरा सदरा अन् पायात करकर वाजणाऱ्या कोल्हापुरी वहाणा! तात्यांना डोळ्यांनी दिसायचं कमी, पण गावात कोणाच्या घरात काय शिजतंय यावर ध्यान म्हनाल तर थेट गिधाडासारखं! तात्यांचा एकच नियम—'गावात माझ्या अक्कलखात्याशिवाय झाडाचं पान बी हललं नाही पाहिजे!'
त्या दिवशी धाकटा पोरगा गजानन नागपूरहून गावाले आला. सुटाबुटातला गजा आल्या आल्या त्यानं एका पांढऱ्याशुभ्र खोक्यातून चकचकीत काळा फोन बाहेर काढला.
"तात्या, हे बघा तुमच्यासाठी काय आणलं. इसमार्ट फोन! आता घरबसल्या तुमाले सगळं समजंन, देवपूजेची गाणी ऐकता येतील, शेतमालाचे भाव समजतील, अन दूरच्या पाहुण्याशी व्हिडियोवर समोरासमोर बोलता बी येईन." गजान्यानं मोठ्या तोऱ्यात सांगितलं.
तात्यानं चष्मा नाकाच्या शेंड्यावरून वर ढकलला, हातात तो चपटका काळा फोन उलटासुलटा करून पाहिला, तोंड वेडंवाकडं केलं अन् म्हणाले, "अबे गजा, काय हे भजे तळायच्या झाऱ्यावानी आणून ठेवलं मायेपुढं? आम्हाले काय अक्कल नाही का बे? आमच्या वख्ताला आम्ही तालुक्याला जाऊन साध्या कागदाची तार पाठवून अख्खं गाव गोळा करत हुतो. ही असली काचेची पाटी आमच्या पुढं नको नाचवू!"
"अरे तात्या, हे बघा... फक्त बोट फिरवलं की फोन लागतो. अन लिहिता आलं नाही तरी चालते... हे इथं माईकचं हिरवं बटन दाबायचं, तोंडानं बोलायचं अन् सोडून द्यायचं... म्यासेज गेलाच समजा!" गजानन घाम पुसत समजावून सांगत होता.
तात्याच्या मनात उत्सुकतेचा भुंगा वळवळला. पण चेहऱ्यावर दाखवीन तो तात्या कसला! दुपारी गजानन शेताकडं चक्कर मारायला गेला. अख्खं घर दुपारच्या जेवणानंतर घोरत पडलं होतं. तात्या हळूच गादीवरून उठले. उशाला ठेवलेला तो चकचकीत फोन थरथरत्या हातात घेतला. पापक्यानं बोट फिरवलं, स्क्रीन लख्ख पेटली. हिरव्या रंगाचं व्हाट्सअॅप उघडलं.
सगळ्यात वर ग्रुप होता—'पवित्र हरिपाठ व भजनी मंडळ, मारुती मंदिर'. गजान्यानं सांगितल्यासारखं तात्यानं त्या माईकवर गच्च अंगठा दाबून धरला. घसा खसाखसा खाकरला अन सुरू झाले... "हॅलो... हॅलो... माईक टेस्टिंग... राम राम मंडळी! मी आपला तात्या बोलून राहिलोय... सांबशिव... सांबशिव..."
तेवढ्यात मागून घरातून म्हातारीचा (पार्वतीबाईचा) करडा आवाज आला, "अहो ऐकलं का? धुण्या-भांड्याले आलीय ती सखूबाई, तिले म्या तुमच्या फाटलेल्या धोतराचा ढिगारा दाखवला! म्हनलं बघा या म्हाताऱ्याचे चाळे, अख्ख्या गावानं हुंगून टाकलं याले, तरी नवीन धोतर घेत नाही!"
तात्याचा एकदम तिळपापड झाला. गावातल्या बायकांपुढं म्हातारी आपली इज्जत काढतेय याचा भयंकर राग आला. पण रागाच्या भरात अंगठा अजून त्या माईकवरच दाबलेला आहे, याचा तात्याले पार विसर पडला! तात्या घरातल्या मातीच्या भिंतीकडं बघून दातओठ खाऊन जोरात ओरडले—
"अगे गप बस कंबटीके! सखुबाईले काय सांगते, अख्ख्या गावाले बोंबलत सांग जा! अन फाटलं धोतर म्हंजे काय? तुया बापानं लग्नात धोतर दिलतं की पापड? एका धुण्यात त्याले भुंगे पडले! तुया भावानं आन्तो तो गुळ, नस्त्या माशा घोंघावतात त्यावर. जिलेबी म्हनून कांद्याचे भजे खाऊ घालनारे भिकारचोट पाहुणे हायेत तुझे! चूपचाप तोंड बंद ठेव, नाहीतर त्या सखूबाईच्या देखत बुकलून काढीन तुले!"
तात्याचा संताप शांत झाला. त्यांनी 'हुश्श' करून कपाळावरचा घाम पुसला, आणि नकळत तो माईकवरून अंगठा सुटला! 'पुच्चक...' असा आवाज झाला.
तात्यानं स्क्रीनकडं बघितलं. एक हिरवा बाण गेला होता, आणि खाली निळ्या दोन रेघा उमटल्या होत्या!
"अरे देवा! हे काय गेलं बे?" तात्या गडबडले.
तात्याला काहीतरी मोठा घोळ झालाय समजलं. त्यांनी तो मेसेज पुसायसाठी स्क्रीनवर नखानं खरडायला सुरुवात केली. "अरे माय्या... वापस ये बे! पाचा पडशील माझ्या, वापस ये..." तात्या फोनच्या भोंग्यात तोंड लावून हळूच ओरडले, "कॅन्सल... कॅन्सल हो बे!"
पण मेसेज वाऱ्याच्या वेगाने गेला होता!
तासभरात सगळं गाव हादरलं! 'पवित्र हरिपाठ व भजनी मंडळ' ग्रुपवर तात्यांचा खणखणीत आवाजातला तो चाळीस सेकंदांचा घरगुती उद्धार पोहोचला होता. पारावर बसलेली म्हातारी-तरणी पोरं मोबाईल कानाला लावून पोट धरधरून हसत सुटली. मंदिरातले भटजी तर मेसेज ऐकून टाळ वाजवायचा विसरले!
तेवढ्यात तात्याचा फोन खणखण वाजला. भजनी मंडळाचा अध्यक्ष, तुकारामचा फोन होता. "काय तात्या... आज हरिपाठात धोतर, पापड अन कांद्याच्या भज्यांचा नवा अभंग कधीपासून ॲड केला?" मागून दहा-बारा लोकांचा खो-खो हसण्याचा आवाज येत होता.
तात्याची पार फाटली होती, पण आवाजातला रुबाब कमी होऊ दिला नाही. तात्या छाती फुगवून म्हणाले, "अबे तुक्या... तुले काय समजंन रे त्यातल गुपित? ती एक आध्यात्मिक कथा हाय... धोतर म्हंजे माणसाचा आत्मा, अन पापड म्हंजे त्याचा अहंकार! एका धुण्यात तो फाटतोच! भजे म्हंजे मोहमया हाय! मी मुद्दामून टाकली ती ऑडिओ... तुमी पोरं अजून लयी कच्ची हायत बे या ज्ञानात! ठेवा फोन!"
फोन कट करून तात्या स्वतःच्याच हुशारीवर खूश होणार, तेवढ्यात मागून लाटणं घेऊन पार्वतीबाई बाहेर आली. तिनं तात्याचं ते 'आध्यात्मिक' भाषण ऐकलं होतं.
"आत्मा अन अहंकार होय? थांबा... आता या लाटण्यानं तुमच्या आत्म्याले तुमच्या शरीराच्या बाहेरच काढते!" म्हातारी लाटणं घेऊन अंगावर धावली.
तात्यानं जो 'इसमार्ट' फोन गादीवर फेकला अन् गोठ्याकडं धोतर सावरत जी धूम ठोकली... की गावातल्या कुत्र्यांनीही त्यांना वाट मोकळी करून दिली!
२. तात्या आणि बँकेतली 'नोटंकी' मशीन!
'इसमार्ट' फोनच्या राड्यातून तात्या कसेबसे वाचले खरे, पण पारावर तात्याची हवा काही कमी झाली नव्हती. दोन दिवस उलटले नाहीत तोच तात्याच्या डोक्यात नवीन भुणभुण सुरू झाली.
गजानन शहरात परत जाताना तात्याच्या हातात निळ्या रंगाचं एक प्लास्टिकचं पातं ठेवून गेला होता.
"हे बघा तात्या, हे हाय तुमचं एटीएम कार्ड. आता पेन्शन काढायले बँकेच्या रांगेत दोन-दोन तास उभं राहायचं काम नाही. चौकात नवीन मशीन बसवली हाय... जायचं, हे कार्ड खोसायचं, चार आकडे दाबायचे की खाडकन नोटा बाहेर!" गजान्यानं छाती ठोकून सांगितलं.
तात्यानं ते कार्ड डोळ्याच्या जवळ आणून पाहिलं. चष्म्याच्या एका काचेतून तिरळं बघत तात्या पुटपुटले, "अबे, या येवढ्याशा प्लास्टिकच्या तुकड्यातून नोटा निघतात? काईबी फेकू नको गजा! आतमध्ये माणूस बसून राहते का नोटा फेकायले?"
"नाही ओ तात्या, कम्पूटर हाये कम्पूटर! मशीनमधून पैसे निघतात. जा, स्वतः जाऊन काढून बघा!" गजानन निघून गेला.
दुपारी बारा वाजता उन्हाचा पारा चांगलाच चढला होता. गावातली सगळी कुत्री सावली धरून पेंगत होती. तात्यानं पांढरा सदरा चढवला, धोतराचा काचा मारला, डोक्यावर गांधी टोपी किंचित तिरकी घातली आणि हातात काठी घेऊन निघाले बँकेच्या चौकाकडं.
एटीएमच्या काचेच्या खोलीबाहेर पहारेकरी डुलक्या काढत बसला होता. तात्यानं काचेचा दरवाजा जोराने ढकलला. आत शिरताच एकदम थंडगार वाऱ्याची झुळूक तात्याच्या तोंडावर आली.
तात्या एकदम थबकले. वर बघितलं, तर भिंतीवर पांढरा डबा घरघरत होता.
"बाप्पा! हे काय देवळातल्या गर्भगृहासारखं गारगार करून ठेवलं बे! सरकार गरीबाच्या पैशातून काय काय सोंगं करते!" तात्या स्वतःशीच बडबडले.
समोर ती मोठी काळी-राखाडी मशीन उभी होती. तिच्या स्क्रीनवर हिरवे-निळे दिवे लुकलुकत होते. तात्या सावध पावलं टाकत मशीनजवळ गेले. हातातलं कार्ड काढलं. पण ते नेमकं कुठं घालायचं, हे काही तात्याच्या डोक्यात शिरेना.
तिथं बाजूला पावती निघायची एक चिंचोळी फट होती. तात्यानं ते कार्ड त्या फटीत घुसवायचा प्रयत्न केला. पण ते जाईना! तात्यानं काठी बाजूला ठेवली, दोन बोटांनी कार्ड पकडलं आणि तंबाखू मळायच्या जोराने कार्ड त्या फटीत रगडलं.
"घुस ना माय्या! तुया बापाची जागा हाय का?" तात्या मशीनवर खेकसले.
तेवढ्यात स्क्रीनवर अचानक एक पांढऱ्या कपड्यातल्या बाईचं चित्र आलं आणि मशीनमधून खणखणीत बाईचा आवाज घुमला— "कृपया आपले कार्ड घाला आणि थांबा..."
तात्या एकदम दोन पावलं मागं सरकले! डोळे पांढरे झाले.
"अरे माय्या! आत खरंच कोणीतरी बसून हाय!" तात्याची खात्रीच पटली. त्यांनी चष्मा नाकावर नीट सरकवला, वाकून त्या स्क्रीनच्या आत झाकून बघितलं आणि ओरडले, "अगे ऐ पोरी! कोण हायेस बे तू आतमध्ये? तुया मालकानं जेवण-खाण दिलं का नाही? येवढ्याशा डब्यात कोंडून ठेवलं तुले!"
मशीन शांत. काहीच उत्तर नाही.
तात्या पुन्हा पुढं झाले. या वेळी त्यांना कार्ड घालायची खरी जागा दिसली, जिथं हिरवा दिवा लुकलुकत होता. तात्यानं मोठ्या ऐटीत कार्ड आत रेटलं. मशीननं ते कार्ड सरकन आत खेचून घेतलं!
तात्याचा ठोकाच चुकला!
"ए... काढ! माझं कार्ड वापस दे बे!" तात्यानं फटीत बोट घालून ते बाहेर ओढायचा प्रयत्न केला. पण कार्ड तर गडप झालं होतं.
स्क्रीनवर पुन्हा आवाज आला— "कृपया आपला चार अंकी पिन नंबर टाका."
आता आली खरी पंचाईत! गजान्यानं सांगितलेला पिन नंबर तात्याच्या पार विस्मृतीत गेला होता. तात्यानं डोके खाजवले.
"पिन म्हंजे काय बे? सुरवातीले काय सांगितलं व्हतं गजानं? आमचं लगीन झालं तो सन? का आमच्या म्हशीनं वासरू दिलतं तो महिना?" तात्या पुटपुटले.
काहीच आठवेना, तेव्हा तात्यानं समोरच्या बटनांवर अंधाधुंद बोटं चालवायला सुरुवात केली. एक... पाच... सात... नऊ! धाडकन बटणं दाबली.
मशीनमधून पुन्हा तोच बाईचा आवाज आला— "आपण चुकीचा पिन टाकला आहे. कृपया पुन्हा प्रयत्न करा."
तात्याचा तिळपापड झाला.
"अगे भामटे! तुले माहीत हाय का माझा पिन? तू माझ्या घरची हायेस का? गपगुमान पाच हजार रुपये फेक बाहेर, नाहीतर फोडून टाकीन तुया काचेचा डबा!" तात्यानं काठी उचलून त्या कीपॅडवर दाणकन आपटली.
त्या आवाजानं बाहेर पेंगणारा वॉचमन दचकून जागा झाला. बंदूक सावरत तो पळतच आत आला.
"अरे तात्या, काय चाललंय? काठी कशाला आपटून राहिले मशीनवर?"
तात्या धापा टाकत वॉचमनकडे वळले.
"अबे लखन! बघ ना बे, या डब्यात एक चावट पोरगी बसवून ठेवली हाय या बँकेवाल्यांनी! माझं कार्ड गिळून बसली आणि म्हनते पिन चुकीचा हाय! मी म्हनतो, मी सत्तर वर्षं गावात काढले, ही कालची पोरगी मला अक्कल शिकवते?"
वॉचमननं कपाळावर हात मारून घेतला.
"अहो तात्या, ती पोरगी नाही, तो कम्पूटरचा आवाज हाय! आत कोणी माणूस नसतो."
"तू गप बस रे लखन! तुले काय समजते? मी डोळ्यानं पाहिलं, ती हसून राहिली व्हती स्क्रीनवर! तू बाजूले हो, मी हिला सरळच करतो."
तात्या पुन्हा मशीनकडं वळले. यावेळी स्क्रीनवर लाल अक्षरात मेसेज आला— "तुमचे कार्ड ब्लॉक झाले आहे. आपल्या बँकेच्या शाखेशी संपर्क साधा."
तात्यानं 'ब्लॉक' शब्द वाचला आणि त्यांच्या डोक्यातली नसच सडकली. ब्लॉक म्हंजे कुलूप!
"माझं कार्ड चोराल काय लेकांनो?" असा आरडाओरडा करत तात्यानं मशीनच्या दोन्ही बाजूंना दोन्ही हातांनी धरलं आणि ती अख्खी लोखंडी मशीन जोरजोरात हलवायला सुरुवात केली!
"काढ... माझं कार्ड काढ, नाहीतर तुले उखडून विहिरीत फेकून देतो!" तात्या मशीन हलवत ओरडत होते.
मशीन हलल्याबरोबर तिचा सायरन वाजायला लागला—'ट्यूँ... ट्यूँ... ट्यूँ...'
तो आवाज ऐकून बँकेतले मॅनेजर, कॅशियर, शिपाई आणि रस्त्यावरून जाणारी दहा-बारा माणसं धावत काचेच्या खोलीत शिरली. आत बघतात तर काय—तात्यानं मशीनला गच्च मिठी मारली होती, आणि चष्मा खाली जमिनीवर पडलेला!
"पकडा बे या चोराले! माझ्या कष्टाची पेन्शन खाऊन टाकली या डब्यानं!" तात्या छाती बडवत ओरडले.
मॅनेजरनं पुढे होऊन मोठ्या मुश्किलीने तात्यांना मशीनपासून वेगळं केलं.
"अहो तात्या, शांत व्हा! काय झालं तरी काय?"
तात्यानं धापा टाकत, सदऱ्याची बाही वर करत सांगितलं, "अहो मॅनेजर साहेब, तुमी बँक चालवता की दरोडेखोराचा अड्डा? या मशीननं माझं कार्ड गिळलं, वरून ती आतली बाई मला उलट उत्तरं देऊन राहिली!"
कॅशियरनं कुलूप उघडून मागून तात्याचं अडकलेलं कार्ड बाहेर काढलं आणि तात्याच्या हातात दिलं. कार्ड हातात पडताच तात्याचा जीव भांड्यात पडला. त्यांनी कार्डावरची धूळ धोतराला पुसली आणि खिशात गच्च कोंबून ठेवलं.
मॅनेजर हसत म्हणाला, "तात्या, तुमचा पिन नंबर विसरला होतात तुम्ही. म्हणून कार्ड अडकलं होतं. उद्या या, आम्ही काढून देऊ पैसे."
तात्यानं जमिनीवर पडलेला चष्मा उचलून डोळ्यावर चढवला. एक डोळा मिचकावत, जमलेल्या गर्दीकडं बघून मोठ्या रुबाबात म्हणाले, "पाह्यलंत का बे? मशीनच्या बापाची पेंड हाय का माझं कार्ड पचवायची? मी दोन दणके दिले तसा आतल्या पोरीचा थरकाप उडाला अन तिनं लगेच कार्ड बाहेर ओकून दिलं! याले म्हनतात तात्याची जरब!"
सगळी माणसं खो-खो हसायला लागली.
तेवढ्यात बाहेरून पार्वतीबाईचा आवाज आला, "अहो, चला घरी! भाजी आणायला पैसे नाहीत अन इथं मशीनशी कुस्त्या खेळून राहिले म्हातारे!"
म्हातारीचा आवाज ऐकताच तात्याचा सारा रुबाब हवेत विरघळला. काठी टेकत, मान खाली घालून तात्या मागच्या गल्लीने घराकडे पळत सुटले!
३. तात्या आणि शेतातला 'सुर्यफुला'चा पंप
बँकेतल्या त्या काचेच्या खोलीत दणका उडवून दिल्यावर तात्यांची कीर्ती पंचक्रोशीत पसरली होती. लोक म्हणायचे, "बाबा रे, तात्याच्या वाटेला जाऊ नका, म्हातारा मशीनबी उपटून विहिरीत फेकून देते!" तात्या पारावर बसून चकाट्या पिटत होते, पण घरात मात्र गजानन नवीनच बेत आखत होता.
शेतात पाण्याची लै बोंब व्हायची. महावितरणची लाईट म्हंजे सासुरवाशीण पोरगी—कधी येईल अन कधी निघून जाईल, याचा काही भरवसा नाही! म्हणून गजान्यानं सरकारकडून सबसिडीवर शेतात 'सोलर पंप' मंजूर करून आणला.
दोन दिवसांत शेतात चार मोठी काळी-निळी तावदानं रोवली गेली. तांब्याच्या जाड तारा, हिरवा डबा अन खाली विहिरीत मोटार! गावातली पोरं कौतुकानं बघायला जमली होती.
गजानन अभिमानानं तात्याला म्हणाला, "तात्या, आता लाईटची वाट पाहायचं काम नाही. आभाळात सूर्य आला की इकडं शेतात धोधो पाणी सुरू! फुकटातली वीज हाय ही, सूर्याच्या किरणावर चालते."
तात्यानं डोक्यावरची पांढरी टोपी किंचित वर उचलली. चष्म्याच्या एका काचेतून त्या भल्यामोठ्या काळ्या फळ्यांकडे पाहिलं, तोंड वाकडं केलं अन् म्हणाले, "अबे गजा, काय भिकारचोट धंदे लावले बे? वर आकाशात तो येवढा मोठा सूर्य, अन तो तुया या काळ्या सुपड्यावर येऊन पाणी फेकल? आम्हाले काय अक्कल नाही का? आम्ही लहानपणापासून नांगराच्या मुठी धरल्या. सूर्याच्या उन्हात भाकरी करपतात बे, पाण्याचे फवारे नाही निघत!"
"अरे तात्या, हे विज्ञान हाय विज्ञान! हे बघ, कसं पाणी येते ते..." असं म्हणून गजान्यानं हिरवं बटण टचकन दाबलं. दोन मिनिटांत विहिरीतून तोफेच्या गोळ्यासारखी पाण्याची भलीमोठी धार बाहेर पडली.
तात्याचे डोळे पांढरे झाले. तात्यानं तोंडात बोट घातलं, पण हार मानेल तो तात्या कसला! "हं... तो काय तुया बापाचा सूर्य हाय का एकट्याचा? गावातल्या सगळ्यांच्या शेतावर पडते ऊन. चालू दे, पाहू दोन दिस!"
दुसऱ्या दिवशी गजानन पुन्हा शहरात कामावर निघून गेला. जाताना बजावून गेला, "तात्या, पॅनेलवर धूळ साचू देऊ नका. अन संध्याकाळी सूर्य बुडाला की आपोआप बंद पडतो, काही हात लावू नका."
दुपारी बारा वाजता पंप मस्त सुरू होता. पाटाने पाणी वाहत शेतातल्या कापसाला पाजळत होतं. तात्या बांधावर बसून तंबाखू चोळत होते.
दुपारचे दोन वाजले, अन् अचानक आभाळात काळ्या ढगांची गर्दी झाली. विदर्भाचं ऊन पार गडप झालं. ढग गडगडाया लागले. सूर्य ढगांआड गेला, तसा मोटारीचा आवाज कमी झाला... 'घुर्रर्र... घुर्रर्र...' करत पाण्याची धार थेंब-थेंब झाली अन् फस्सकन बंद पडली!
तात्या दचकून उठले. "अरे माय्या! हे काय झालं बे? पाणी कुठे गेलं?"
तात्या धावत त्या सोलर पॅनेलजवळ गेले. वर आभाळात बघितलं—सूर्य गायब! खाली फळ्या शांत.
तात्याच्या डोक्यात सत्तर वर्षांची अक्कल एकदम विजेसारखी चमकली. तात्या स्वतःच्या मांडीवर थाप मारून पुटपुटले, "आता आलं माझ्या ध्यानात! गजा म्हनत व्हता, या फळ्यावर ऊन लागलं पाहिजे. आता सूर्य तर लपून बसला ढगात... म्हंजे या फळ्याले गरम करावं लागन! ऊन नाही तर काय झालं, उष्णता दिली की पाणी फेकनारच ना!"
तात्यानं शेतात इकडेतिकडे नजर फिरवली. बांधावर वाळलेल्या पराट्या आणि सुकलेलं गवत पडलेलं होतं.
तात्यानं दोन्ही हातांत पराट्यांचे भारे गोळा केले. त्या काचेच्या सोलर पॅनेलच्या अगदी खाली, पायाशी त्या पराट्यांचा मोठा ढीग रचला! खिशातून विडी पेटवायची काडेपेटी काढली.
"थांब बे सूर्याच्या नातवा! तुले पाणी कसं काढायचं ते तात्या दाखवतो!"
तात्यानं काडी ओढली अन् त्या वाळलेल्या गवताच्या ढिगाऱ्यात खोचली! भडका उडाला!
धूर असा निघाला की जणू शेतात आगगाडीच शिरली! ज्वाळा वर उसळल्या. त्या सोलर पॅनेलच्या काचा धुरानं काळ्याठिक्कर पडल्या. प्लास्टिकची वायर वितळायला लागली—'चट चट चट...' असा आवाज सुरू झाला!
तात्या विहिरीच्या काठावर जाऊन उभे राहिले आणि ओरडले, "ये पाणी... ये माय्या बाहेर! टाकली उष्णता खाली, आता तरी फेक धार!"
पाणी काय बाहेर येईना, पण त्या सोलरच्या डब्यातून काळा धूर अन ठिणग्या उडायला लागल्या. आग जास्तच भडकली!
शेजारच्या शेतातला बंडू धावत आला. "अरे बाप्पा! तात्या, काय करून राहिले बे? शेत जाळता का काय? तो सोलर हाय, चूल नाही!"
"अबे गप बस बंड्या! तुले काय समजते? सूर्य ढगात गेला ना, मग मी घरून उष्णता दिली त्याले! आता पाणी निघंन बघ!" तात्या छाती ठोकून सांगत होते.
"अरे कपाळकरंट्या, घरून काय उष्णता देता, ती काच फुटंन ना लाखाची! आग विझवा आधी!" बंडू बोंबलला.
बंडू आणि तात्यानं घाईघाईनं माती आणि विहिरीचं साचलेलं गढूळ पाणी आणून ती आग कशीबशी विझवली. तोपर्यंत ते चकचकीत निळं सोलर पॅनेल पार कोळशासारखं काळं पडलं होतं, आणि वायर जळून खाक झाल्या होत्या!
संध्याकाळी गावात बातमी वाऱ्यासारखी पसरली—'तात्यानं शेतातला सूर्यच जाळून टाकला!'
पारावर मंडळी जमली. गजानन नागपूरहून फोनवर डोके बडवत होता. गावातले सरपंच तात्याकडे आले आणि म्हणाले, "तात्या, अहो ते सोलर उन्हाच्या किरणावर चालते, चुलीच्या धुरावर नाही! तेवढं चाळीस हजाराचं नुकसान करून बसले तुमी!"
तात्या ओसरीवर बसून तुटलेला चष्मा सांधत होते. सगळ्या लोकांकडे बघून, मिशीवर ताव मारत तात्या मोठ्या तोऱ्यात म्हणाले,
"अबे, तुमाले कोनालेच अक्कल नाही! त्या सोलरवाल्या कंपनीनं फसवंलं आम्हाले. मी त्यांची परीक्षा घेत हुतो! साधी विड्या पेटवायची आग सहन झाली नाही त्या काचेले, अन् म्हनतात सूर्याची आग झेलतो! आं? मी दोन पराट्या काय पेटवल्या, लगेच काळा पडला तो डबा! उद्या जर खरा सूर्य जवळून आला असता, तर राख झाली असती ना त्याची? मी तर गजाचे पैसे वाचवले... कंपनीवर केस ठोकणार हाय मी आता!"
सगळे गावकरी एकमेकांकडे बघून कपाळाला हात लावून हसायला लागले.
तेवढ्यात मागून अंगणातली काळीजळकी सोलरची वायर हातात घेऊन म्हातारी दातओठ खात बाहेर आली, "अहो, केस कंपनीवर नंतर ठोका... आधी या जळालेल्या वायरनं तुमचे हातपाय बांधते, म्हंजे शेतात जायची तुमची खोडच मोडंन!"
तात्यानं म्हातारीच्या हातातली ती काळी वायर पाहिली, आणि 'बोंबलत बस जा!' म्हणत एका दमात मारुतीच्या देवळाचा रस्ता पकडला!
४. तात्या आणि चावट ब्युटी पार्लरचा राडा!
वय वर्षं सत्तर झालं तरी तात्याच्या काळजाची धडधड अजून विशीतल्या पोरासारखीच उड्या मारायची. म्हातारी कितीबी बोंबलली तरी तात्याची नजर म्हंजे अख्ख्या गावातलं फिरतं सीसीटीव्ही कॅमेरा! त्यातल्या त्यात गावात एखादी नवी नवरी आली, पोरीबाळी नटूनथटून निघाल्या की तात्याचा चष्मा आपोआप नाकाच्या शेंड्यावरून खाली सरकायचा अन् एक डोळा किंचित तिरळा व्हायचा.
"अरे बाप्पा! काय रंगरूप दिलं देवानं... आमच्या वख्ताला अशा पोरी असत्या तर आम्ही म्हातारे झालोच नसतो!" असं तात्या पारावर बसून दात नसलेल्या हिरड्या दाखवत पुटपुटायचे.
त्या दिवशी गावात एक महाभयंकर घटना घडली. आठवडी बाजाराच्या चौकात शहरातून आलेली एक गोरीपान, चापूनचोपून कपडे घातलेली पोरगी आली अन् तिनं फलक लावला—'अप्सरा ब्युटी पार्लर व फेशियल सेंटर'.
गावातल्या तरण्या पोरांपेक्षा म्हाताऱ्या तात्याच्या पोटात जास्तच भुंगा वळवळला. तात्यानं दोन-तीन चक्कर त्या दुकानासमोरून मारल्या. काचेच्या दारातून आतमध्ये पांढऱ्याशुभ्र गाद्या, आरसे अन् वेगवेगळ्या क्रीमच्या बाटल्या दिसायच्या. अन् ती पार्लरवाली बाई म्हंजे जणू सिनेमातली नटी!
दुपारची वेळ झाली. गाव जेवूनखाऊन आडवं झालं होतं. तात्यानं पांढरा सदरा काढला, कपाळावर अत्तर फासलं अन् अंगावर फुरफुरत असलेला एक गुलाबी रंगाचा टॉवेल टाकला. म्हातारी घरात घोरत पडली होती. तात्यानं हळूच मागचं दार उघडलं अन् थेट पार्लरच्या दारात हजर!
काचेचा दरवाजा ढकलून तात्या आत शिरले. आतमध्ये मोगऱ्याचा अन् कसल्यातरी सुवासिक तेलाचा घमघमाट सुटला होता.
समोर ती पार्लरवाली उभी होती. तिनं विचारलं, "हो काका, काय पाहिजे?"
'काका' शब्द ऐकून तात्याचं थोडं तोंड कडू पडलं, पण त्यांनी लगेच मिशीवर हात फिरवला अन् डोळा मिचकावत म्हणाले, "अगे पोरी, काका-बिका नको म्हणू... गावातले लोक प्रेमानं 'तात्या' म्हनतात आम्हाले! तो बाहेर बोर्ड पाहिला मी... काय म्हनते ते... 'पेसियल' (फेशियल)? ते करायचं हाय आम्हाले!"
पार्लरवाली बाई अवाक झाली. सत्तर वर्षांचा म्हातारा, तोंडावर सुरकुत्यांचं जाळं, डोक्यावरचे तीनच केस उरलेले अन् फेशियल करायला आलाय!
"पण काका... सॉरी, तात्या... हे बायकांचं पार्लर आहे. इथं लेडीज फेशियल होतं."
"अबे, चेहऱ्याले काय जात-पात असते का पोरी?" तात्यानं चटकन खिशातून पेन्शनची पाचशेची हिरवीगार नोट काढून टेबलावर ठेवली. "हे बघ, तुया तात्याजवळ पाकीट भरलेलं हाय. शहरातून आला ना तुया हातरंग? जरा आमच्या चेहऱ्यावर बी हात फिरव... कसं एकदम चकचकीत, देखणं करून दे आम्हाले! पारावरच्या त्या म्हाताऱ्या तुकारामची जळाली पाहिजे बघून!"
पैशाची नोट बघून बाईचं मन वळलं. तिनं तात्यांना एका मऊ गादीच्या खुर्चीवर बसवलं अन् मागं कलंडवलं. तात्या तर हवेतच तरंगायला लागले.
"बाप्पा! काय सुख हाय बे... इंद्राचा दरबार बी याच्यापुढं फिका!" तात्या मनातल्या मनात मांडीवर टाळी वाजवत होते.
बाईनं तात्याच्या तोंडावर पांढरा ॲप्रन बांधला, केसांना पट्टी लावली. मग तिनं हातात एक थंडगार बदाम क्रीम घेतली अन् तात्याच्या गालाला हात लावला.
हात लागताच तात्याच्या अंगात चाळीस व्होल्टचा करंट भरला! तात्यानं डोळे मिटून घेतले अन् घशातून आवाज काढला— "आऽहाहा... पोरी, काय तुया हाताची जादू हाय! माय कसम, पार्वतीच्या हातानं कधी साधा चहाचा कप घेतला तरी अंगावर काटा यायचा... अन् तुझा हात म्हंजे जणू लोण्याचा गोळा!"
पार्लरवाली बिचारी मनातून हसली अन् तिनं कामाला सुरुवात केली. आधी स्क्रब लावून तात्याचे खरखरीत गाल घासायला लागली. तात्या आपले डोळे किलकिले करून त्या पोरीच्या चेहऱ्याकडं, तिच्या बांगड्यांकडं बघत होते. मधेच तात्याचा हात हळूच तिच्या पदराकडं सरकायचा, पण ती हुशार होती, लगेच बाजूला व्हायची.
"तात्या, डोळे बंद ठेवा, नाहीतर डोळ्यात क्रीम जाईल." ती म्हणाली.
"पोरी, डोळे बंद केले तर मग तुया देखण्या चेहऱ्याचं दर्शन कसं घडल? आम्ही काय डोळे मिटून देवळात जातो का?" तात्याची चावट बडबड चालूच होती.
शेवटी त्या पोरीला तात्याची खोड जिरवायची हुक्की आली. तिनं आतून एक काळ्या रंगाचा घट्ट 'चारकोल फेसपॅक' आणला.
"तात्या, आता हा स्पेशल लेप लावणार आहे. यानं तुम्ही एकदम चाळीस वर्षांचे दिसाल. पण अट एकच... हा लेप सुकेपर्यंत तोंड अजिबात उघडायचं नाही, बोलायचं नाही. नाहीतर तोंड कायमचं वाकडं होईल!"
"अगदी कबूल! तू म्हनशील तर श्वास बी थांबवून धरीन!" तात्या म्हणाले.
तिनं तात्याच्या अख्ख्या तोंडावर तो काळाकुट्ट, डांबरासारखा चिकट लेप फासला. डोळ्यांवर दोन काकडीच्या चकत्या ठेवल्या. तात्याचा चेहरा म्हंजे जणू जळका कोळसाच दिसत होता!
नेमका त्याच वेळी बाहेर रस्त्यावर मोठा गलका झाला. "अहो, कोनी तात्याले पाह्यलं का बे? देवळाकडं गेला का बाजारात गेला?"
तो आवाज ऐकताच खुर्चीवर पडलेल्या तात्याचा थरकाप उडाला. तो आवाज साक्षात पार्वतीबाईचा होता! म्हातारी हातात एक लाकडी दांडा घेऊन चौकातच तात्याचा शोध घेत होती.
तात्यानं डोळ्यावरच्या काकड्या झटकल्या. उठायचा प्रयत्न केला, पण त्या लेपानं तोंड असं आवळून धरलं होतं की तात्याला दातखीळ बसल्यासारखं झालं. ओठ चिकटून गेले होते.
"उं... उं... आं..." तात्या खुर्चीवरच तडफडायला लागले.
पार्लरवाली घाबरली, "अरे तात्या, थांबा, काढते मी..."
पण तात्याला समोर यमदूत दिसत होता. म्हातारीचा आवाज अगदी पार्लरच्या दारापाशी आला होता—"या चौकातच कुठंतरी शिरला तो थेरडा!"
तात्यानं न पाहिलं पुढं, न मागं! अंगावरचा पांढरा ॲप्रन तसाच लटकलेला, तोंडावर काळाकुट्ट डांबरासारखा थर, डोक्यावर पांढरी पट्टी अन् डोळे पांढरे झालेले! तात्यानं पार्लरच्या मागच्या खिडकीतून खाली शेणाच्या खड्ड्यात उडी मारली!
धप्पकन तात्या शेणात पडले, पण थांबेल तो तात्या कसला! धोतर सावरत तात्या गल्लीबोळातून धावत सुटले.
रस्त्यावर खेळणारी पोरं तात्याला बघून किंचाळली— "अरे पळा रे पळा... आफ्रिकेतून भूत आलं! काळा राक्षस आला!" पोरं दगडं घेऊन तात्याच्या मागं लागली.
तात्या रस्त्यानं पळत होते अन् तोंडाचा लेप इतका घट्ट झाला होता की तात्याला 'अबे मी तात्या हाय' असं बी ओरडता येईना! फक्त "उं... बों... खों..." असा आवाज निघत होता.
पळता पळता तात्या थेट आपल्या घराच्या अंगणात शिरले अन् तिथं ठेवलेल्या पाण्याच्या मोठ्या रांजणात थेट डोकं खुपसून बसले!
म्हातारी मागून काठी आपटत घरात आली. बघते तर रांजणातून एक काळाकुट्ट धोंडा बाहेर आला होता, आणि त्यातून तात्याचे डोळे गरगरा फिरत होते.
"अगं बयाss! हे काय सोंग आणलं अंगावर? कुठल्या गोठ्यात तोंड काळं करून आले हे म्हातारे?" म्हातारीनं काठी उगारली.
तात्यानं रांजणातल्या पाण्यानं तोंड चोळून चोळून कसाबसा लेप काढला. तोंड लालबुंद झालं होतं. चष्मा फुटला होता.
तात्या ओसरीवर बसून धापा टाकत म्हणाले, "अगे... गप बस पारबते! तुले काय समजते? तो गावात नवीन डांबरी रस्ता होणार हाय ना, त्याचं इंजिनियरिंग बघायला गेलतो मी! तो डांबराचा डबाच अंगावर सांडला बे माझ्या!"
तेवढ्यात गल्लीतली ती पार्लरवाली पोरगी हातात तात्याचा विसरलेला गुलाबी टॉवेल अन् पाचशेची नोट घेऊन अंगणात हजर झाली— "काकू, हे घ्या तुमच्या तात्यांचे पैसे... फेशियल अर्धवट सोडूनच पळून आले हे!"
म्हातारीनं त्या पोरीकडं बघितलं, मग हातातल्या टॉवेलकडं बघितलं अन् मग तात्याकडं बघितलं...
तात्यानं एका सेकंदात धोतराचा काचा मारला, आणि 'सांबशिव... सांबशिव...' म्हणत पुन्हा रांजणाच्या मागे जाऊन लपले!
५. तात्या आणि नाटकातील 'सैरंध्री'चा फजितवाडा!
गावातल्या यात्रेत यंदा नाटकाचा जंगी फड उभारला होता. दरवर्षीप्रमाणे 'कीचकवध' नाटक ठरलं होतं. पण ऐन नाटकाच्या दिवशी सैरंध्रीचं काम करणारा गावातला बंडू पोरगा पोटाच्या दुखण्यानं आडवा झाला. नाटकाचे दिग्दर्शक तुकाराम मास्तर पार डोक्यावर हात धरून बसले.
तेवढ्यात तात्या तिथं विडी पेटवत हजर झाले.
"अबे तुक्या, काय एवढं रडगाणं लावलं बे? गावात माणसांचा दुष्काळ पडला का? आमच्या जवानीच्या वख्ताला आम्ही एका रात्रीत दहा सोंगं वठवत होतो!" तात्यानं मिशीवर ताव मारला.
तुकारामानं तात्याकडं पाहिलं. तात्याचं वय सत्तर, अंग वाकलेलं, पण डोक्यात अजून अक्कलबाज किडे वळवळत होते. तुकाराम हात जोडून म्हणाला, "तात्या, भीमाचं काम बापू पैलवान करतोय, कीचक स्वतः सरपंच झालेत. फक्त सैरंध्रीला साडी नेसून उभं राहायचंय... संवाद दोनच ओळींचे आहेत. तुम्ही करता का?"
'सैरंध्री' म्हंजे रूपवान बाई! तात्याच्या मनात एकदम फुलं फुलली. साडी नेसून रंगमंचावर उभं राहायचं, गावातल्या सगळ्यांसमोर मिरवायचं, या कल्पनेनं तात्या हवेत तरंगू लागले.
"घे तुक्या! तुया तात्याची कला बघ आज गावातल्या लोकांनी!" तात्यानं छाती फुगवली.
पडद्यामागे तात्याला नऊवारी साडी नेसवण्यात आली. तात्याच्या बारीक अंगावर साडी अशी दिसत होती जणू वाळलेल्या बांबूवर कोणीतरी गोधडी गुंडाळली आहे! तोंडावर अर्धा किलो पांढरी पावडर फासली, गालावर लाल डांबर आणि डोक्यावर लांबसडक काळा नकली केस अडकवला. नाकात एक भलीमोठी नथ अडकवली. तात्या जेव्हा आरशासमोर उभे राहिले, तेव्हा स्वतःलाच बघून घाबरून दोन पावलं मागं सरकले!
तुकाराम मास्तरनं बजावलं, "तात्या, कीचक जेव्हा तुमचा हात धरेल, तेव्हा तुम्ही फक्त म्हणायचं—'सोडा माझा हात, हे दुष्टा!'... बाकी भीम येऊन त्याला मारेल. जास्त अक्कल चालवायची नाही!"
"अबे तुक्या, बापाले नका शिकवू! मी कशी सैरंध्री वठवतो बघ!" तात्या तोऱ्यात म्हणाले.
रंगमंचावर तिसरी घंटा वाजली. पडदा वर गेला. लाल-निळे दिवे लागले. म्हातारे तात्या हळूहळू पावलं टाकत, पदर सावरत स्टेजवर आले. नाकातली नथ मोठी असल्यामुळे तात्याला नीट श्वास घेता येईना, म्हणून तात्या तोंडाने 'फुर्र... फुर्र...' असा आवाज काढत होते.
समोर प्रेक्षकांत पहिलीच ओळ तात्यांच्या ओळखीच्या म्हाताऱ्यांची होती. पार्वतीबाई पण पुढं बसली होती.
म्हातारीनं निरखून पाहिलं आणि बाजूच्या बाईला म्हणाली, "अगं बया! ही सैरंध्री कुठल्या स्मशानातून पकडून आणली? चालताना कशी लाकडासारखी वाजत हाय!"
तेवढ्यात कीचक (गावाचे सरपंच) मिशा पिळत, गदा फिरवत रंगमंचावर आले.
"अगं ए सुंदरी... कुठे चाललीस अशी एकटी?" कीचकानं खर्जात आरोळी ठोकली.
तात्यानं पदराआडून पाहिलं. तात्याचा डोळा तिरळा झाला. कीचक पुढं झाला आणि त्यानं नाटकाच्या संवादानुसार तात्याचा हात गच्च पकडला.
हात पकडल्याबरोबर तात्याच्या डोक्यातली सत्तर वर्षांची खोड जागी झाली. सरपंचानं हात जरा जास्तच दावला होता. तात्या विसरले की आपण 'सैरंध्री' आहोत!
तात्यानं डाव्या हाताने साडीचा घोळ वर खोचला, नाकातली नथ झटकन काढून खिशात कोंबली आणि खणखणीत आवाजात ओरडले— "अबे सरपंचा, हात सोड बे भामट्या! तुया बापाचा हात समजलास काय? दोन म्हैने झाले विहिरीच्या बोअरिंगचे पैसे दाबून बसलास अन इथं नाटकाच्या नावाखाली माझा हात चोळतो काय?"
सगळं थिएटर एकदम गार पडलं!
कीचक बनलेले सरपंच बावचळले. ते हळूच तात्याच्या कानात कुजबुजले, "अहो तात्या, संवाद बोला... तुम्ही सैरंध्री आहात!"
"सैरंध्री गेली चुलीत!" तात्या स्टेजवरच तावातावाने ओरडले, "तुले काय वाटलं म्हातारी साडी नेसून आली म्हंजे काहीबी बोलशील? हिम्मत असेल तर सोड हात, एका दणक्यात दात पाडीन!"
प्रेक्षकांत एकच हशा पिकला. शिट्ट्या आणि टाळ्यांचा गजर सुरू झाला.
पडद्यामागून तुकाराम मास्तर डोके बडवत होते. त्यांनी बापू पैलवानाला (भीमाला) जोरात स्टेजवर ढकललं—"जा रे बापू, वाचव नाटकाला! मार त्या कीचकाला!"
भीम बनलेला बापू पैलवान डोक्यावर मुकुट घालून धावत आला आणि गर्जना केली, "थांब दुष्टा कीचका! मी आलोय सैरंध्रीच्या रक्षणाला!"
बापूनं कीचकाला पकडायचा प्रयत्न केला, पण तात्या मधेच घुसले! तात्यानं साडीचा काचा मारला आणि भीमाच्या छातीवर दोन हात मारून त्याला मागं ढकललं!
"अबे भीम्या, तू मधे नको पडू! हा सरपंचाचा आणि माझा जुना हिशोब हाय! आज गावातल्या लोकांसमोर याचाच वध करतो!"
असं म्हणून तात्यानं रंगमंचावर पडलेली लाकडी गदा उचलली आणि सरपंचाच्या टाळक्यात घातली!
'दाण...' असा आवाज झाला. सरपंच गदा लागताच 'आई गं...' म्हणत स्टेजवरून खाली उडी मारून पळाले! तात्या नऊवारी साडी सावरत, गदा हवेत फिरवत सरपंचाच्या मागं प्रेक्षकांत धावले—"थांब बे चोरा, पळतो कुठं!"
हजार लोकांचं प्रेक्षागृह पोट धरधरून जमिनीवर लोळायला लागलं. पोरं खुर्च्यांवर उड्या मारायला लागली.
तेवढ्यात पुढच्या रांगेतून पार्वतीबाई हातातलं कापडी पाकीट घेऊन ताडकन उठली. तिनं तात्याचा साडीचा पदर मागून खस्सकन ओढला!
"अहो, घरात धोतर धड नेसता येत नाही अन गावासमोर साड्या नेसून नाचता काय? चला घरी!"
म्हातारीनं पदर ओढल्याबरोबर तात्याची नऊवारी साडी एका क्षणात सुटली आणि पायात अडकली! तात्या गदेसह जमिनीवर धडपडले. विग उडून थेट सरपंच साहेबांच्या पायापाशी जाऊन पडला!
तात्यानं जमिनीवरूनच वर पाहिलं, म्हातारीचा जळजळीत चेहरा दिसला. तात्यानं एक सेकंदात ती साडी कशीबशी गोळा केली, अंगावर गुंडाळली आणि 'सांबशिव... सांबशिव...' म्हणत अंधारात मागच्या शेताच्या रस्त्याने जी धूम ठोकली... की थेट पहाटे कोंबडा आरवेपर्यंत तात्या गावातल्या कोणालाच दिसले नाहीत!
६. तात्या, लग्नाची मध्यस्थी अन् म्हातारीचा चष्मा!
नाटकात सैरंध्री होऊन गदा फिरवल्याची घटना ताजी असतानाच, गावातल्या सखारामनं आपल्या पोराच्या लग्नाची बोलणी करण्यासाठी तात्याचे पाय धरले.
"तात्या, पोरगी पाहायला शेजारच्या अकोल्याच्या गावाला जायचंय. सोबत तुमच्यासारखा वजनदार, जाणता म्हातारा असला की पोरीवाले दबून राहतात. तुम्ही फक्त खुर्चीवर बसून मान डोलावा, बाकी आम्ही बघून घेऊ!" सखाराम हात जोडून म्हणाला.
'वजनदार आणि जाणता' हे दोन शब्द ऐकल्यावर तात्याची छाती पुन्हा फुगली.
"अबे सख्या, पोरगी पसंत करायची अक्कल गावात माझ्याशिवाय कोणाले हाय बे? आमच्या वख्ताला आम्ही एका नजरेत पोरीच्या हातची भाकर कशी भाजते ते ओळखत होतो! तू काळजीच नको करू, पोरीच्या बापाले असा गुंडाळतो की हुंड्यासकट गाईची कालवड बी पदरात पाडून देतो!" तात्यानं मिशांवरून हात फिरवला.
दुपारी बारा वाजता भाड्याची जीप दारात उभी राहिली. निघताना तात्याच्या नाकावरचा नेहमीचा चष्मा घरात कुठंतरी हरवला. गडबडीत तात्यानं अंधारात हाताला लागलेला चष्मा डोळ्यावर चढवला. गंमत अशी होती की, तो चष्मा तात्याचा नव्हताच! तो साक्षात पार्वतीबाईचा बारीक दोरा ओवण्याचा चष्मा होता! त्या चष्म्यातून जवळचं डोंगराएवढं दिसायचं अन् लांबचं पार धुरकट, भुतासारखं दिसायचं!
जीप अकोल्याच्या वाटेने पोरीच्या घरी पोहोचली. पोरीचा बाप, बापूराव पाटील दारातच हात जोडून उभा होता.
"या... या पाहुणे, मोठे भाग्य आमचे!" पाटील नम्रतेने म्हणाले.
तात्या जीपमधून ऐटीत खाली उतरले. चष्म्यातून समोरची लाकडी पायरी नीट न दिसल्यामुळे तात्यांचा पाय हुकला अन् तात्या थेट पाटलाच्या अंगावरच कोसळले! पाटलाची फेटा उडाला, अन् दोघांची कपाळं एकमेकांवर 'ठणकन' आपटली.
सखारामनं तात्याला सावरलं, "अहो तात्या, सांभाळा!"
तात्यानं डोळे चोळत पाटलाकडे पाहिलं अन् मोठ्याने ओरडले, "अबे पाटला, घराच्या दारात उंबरा बांधला की घोड्याचं खोबरं? पाहुणे घरात यायच्या आधीच त्यांचे दात पाडता काय बे?"
पाटील बिचारा घाबरला. पाहुणा लय तापट दिसतो म्हणून त्यानं मुकाट्याने तात्यांना बैठकीच्या मोठ्या सोफ्यावर नेऊन बसवलं. समोर थंड पाण्याचे पेले आले. तात्यांनी पाणी पिता पिता चष्म्यातून आजूबाजूला पाहिलं. सगळं धुरकट दिसत होतं.
तेवढ्यात सखारामनं हळूच तात्याच्या कानात सांगितलं, "तात्या, पोरीची आजी समोर बसली आहे, जरा गोड बोला."
समोर सोफ्यावर पांढरे केस असलेली एक व्यक्ती बसली होती. तात्यानं मान पुढं केली. त्या भिंगातून तात्याला तो पांढऱ्या दाढीचा म्हातारा वाटला!
तात्यानं तोंडात तंबाखूची गोळी सरकवली अन् मोठ्या रुबाबात म्हणाले, "काय म्हातारबाबा, दाढी चांगली वाढवली हाय! शरीरात त्राण उरला नाही वाटतं? काठी तरी धड धरता येते का? का नुसती खाटेवर बसून पोराची भाकर तोडता?"
घरात एकदम सन्नाटा पसरला! सखारामनं तात्याची मांडी गच्च दाबली अन् कुजबुजला, "अहो तात्या, तो म्हातारा नाही, पोरीची आजी हाय ती!"
"आं? आजी हाय?" तात्या दचकले. मग लगेच सावरून चष्मा नाकावरून ढकलत म्हणाले, "होय... तेच म्हनत हुतो मी! आजीबाईचा चेहरा कसा वाघासारखा रुबाबदार हाय, लांबून जणू पैलवानच वाटतात!"
पोरीची आजी संतापून उठून आत निघून गेली. पाटील घाम पुसत म्हणाला, "असो... पोरीला बाहेर बोलवतो."
थोड्या वेळाने आतून गुलाबी साडी नेसून, डोक्यावर पदर घेऊन, हातात चहाचा ट्रे पकडून मुलगी हळूहळू बाहेर आली. मान खाली झुकलेली, गोड रूप.
सगळ्यांनी मुलीकडे कौतुकाने पाहिलं. पोरगा तर हरखून गेला. सखाराम खूश झाला. आता फक्त तात्यांनी 'होकार' द्यायचा बाकी होता.
मुलगी चहाचा कप घेऊन तात्यांच्या समोर आली. तात्यानं म्हातारीचा चष्मा डोळ्याच्या अगदी जवळ दाबून धरला. त्या भिंगातून मुलीचा हात तात्याला भलताच मोठा आणि काळपट दिसला.
तात्यानं चहाचा कप हातात घेतला, पण मुलीच्या चेहऱ्याकडे बघून तोंड असं वाकडं केलं जणू तोंडात कडू कारलं आलंय!
"अबे सख्या... उठ बे! पळ इथून!" तात्या एकदम सोफ्यावरून उडी मारून उभे राहिले.
सखाराम बावचळला, "का हो तात्या? काय झालं?"
तात्या छाती ठोकून, सगळ्या पाहुण्यांसमोर खणखणीत आवाजात ओरडले— "अबे आंधळा हायेस का तू? पोरगी पसंत करायला आला की सर्कशीतला नमुना? या पोरीच्या गालावर एवढी मोठी पांढरी मिशी कुठून आली बे? अन् डोळे बघ तिचे... एका डोळ्यानं छताकडे बघते अन् दुसऱ्या डोळ्यानं चहाच्या कपाकडे! तिच्या अंगावर हा एवढा काळा डाग... पोरगी हाय की भुताटकी?"
हे ऐकताच ती मुलगी थरथर कापायला लागली, तिच्या हातातला चहाचा ट्रे 'छणाण' असा खाली पडला आणि ती रडत रडत आत पळाली!
पाटील रागाने लालबुंद झाला. तो तात्यांच्या अंगावर धावून आला, "म्हाताऱ्या, डोके फिरले का तुझे? माझ्या देखण्या पोरीला मिशीवाली म्हणतोस? बाहेर काढतो तुला आता!"
"अबे पाटला, बापावर हात उचलतो काय? मी स्वतः डोळ्यानं पाहिलं!" तात्या तावातावाने पुढं झाले.
तेवढ्यात सखारामचं लक्ष तात्याच्या चेहऱ्यावर गेलं.
"अरे देवा! तात्या, हा चष्मा कोणाचा लावलाय तुम्ही?" असं म्हणून सखारामनं तात्याच्या डोळ्यावरचा चष्मा झटकन काढून घेतला.
चष्मा निघताच तात्यांची धुरकट नजर साफ झाली! तात्यानं डोळे चोळून समोर पाहिलं. समोर भिंतीवर एक जुनं, डाग पडलेलं आरशाचं कपाट होतं, आणि मुलीच्या मागे उभा असलेला काळा कुत्रा शेपूट हलवत होता! तात्याला त्या भिंगातून आरशातलं प्रतिबिंब आणि कुत्र्याची शेपूट मिळून मुलीची मिशी आणि डाग दिसत होते!
सखाराम कपाळावर हात मारून म्हणाला, "अहो तात्या, हा चष्मा काकूंचा हाय! सुईत दोरा ओवायचा!"
सगळा प्रकार उघडकीस येताच पोरीचे काका, मामा, भाऊ काठ्या घेऊन बैठकीत धावत आले—"पकडा रे या चष्मिश म्हाताऱ्याला! आज याचा चहाच पाजतो चांगला!"
तात्यानं पाहिलं की आता मारुती कांबळे पण आपल्याला वाचवू शकत नाही!
तात्यानं एका क्षणात धोतराचा काचा असा आवळून मारला, पायातल्या वहाणा हातात घेतल्या अन् पाटलाच्या घराच्या खिडकीतून थेट बाहेर अंगणातल्या शेवग्याच्या झाडावर उडी मारली!
झाडावरून खाली घसरत तात्या जे रस्त्याने पळत सुटले, ते मागे वळून न बघता थेट शेजारच्या गावाच्या एसटी स्टँडवर जाऊनच थांबले.
मागे जीपमध्ये बसून येणारा सखाराम तात्याजवळ आला आणि डोक्याला हात लावून म्हणाला, "तात्या, पोरगी तर गेलीच, पण पाटलाने आता अख्ख्या गावात आमची बदनामी केली!"
तात्यानं फाटलेला सदरा सावरला, डोक्यावरची वाकडी झालेली टोपी नीट केली अन् मोठ्या तोऱ्यात म्हणाले— "अबे सख्या, रडू नको! तो पाटील लय कपटी निघाला बे... मी मुद्दाम चष्म्याचं नाटक केलं! साध्या चहाच्या कपावरून जे लोक काठ्या काढतात, त्यांच्या घरात तू पोरगा देणार होता काय? मी तर तुया पोराचा जीव वाचवला! चल, आता याच आनंदात एसटी स्टँडवर मला दोन प्लेट गरम पोहे चार!"
७. तात्या गेला बैल बाजारात!
अकोल्याच्या पोरीच्या घरातून शेवग्याच्या झाडावरून उडी मारून पळाल्यापासून तात्या चार दिवस पारावर फिरकलेच नव्हते. गावात थोडी शांतता पसरली होती. पण तात्याचं डोकं शांत बसेल तर ते तात्या कसले!
सोमवारचा दिवस उजाडला. आज वाशीमचा मोठा जनावरांचा बाजार होता. गावातल्या तुकाराम मास्तरला शेतीसाठी एक खोंड खरेदी करायचा होता. तात्यानं घरातून तुकारामाचा आवाज ऐकला अन् लगबगीनं काठी टेकत ओसरीवर आले.
"काय तुक्या, बैलाच्या बाजारात चालला काय बे?" तात्यानं चष्मा नाकावर नीट करत विचारलं.
"होय तात्या, एक चांगला खोंड पाहायचा हाय. पण बाजारात दलाल लय फसवे असतात. नीट पारखून घेणारा माणूस सोबत पाहिजे." तुकाराम म्हणाला.
तात्याच्या मिशा लगेच ताठ झाल्या.
"अबे तुक्या, बैलाची पारख म्हंजे काय साधी गोष्ट समजलास काय? बैलाच्या खुरावरून त्याची जात, शेपटीच्या केसावरून त्याचं नशीब अन् त्याच्या डोळ्यातील चमक बघून तो नांगराला किती धावेल, हे सांगणारा अख्ख्या वऱ्हाडात मी एकटाच उरलोय! चल माझ्यासोबत, एक छदाम कोणाला जास्त घेऊ देणार नाही!"
दुपारी बारा वाजता दोघं वाशीमच्या बाजारात पोहोचले. जिकडेतिकडे धूळ, शेणाचा वास आणि हजारो बैलांच्या गळ्यातल्या घुंगरांचा गजर सुरू होता. तात्यानं धोतराचा काचा चांगला आवळून मारला आणि एका हातात काठी घेऊन व्यापाऱ्यांच्या गर्दीत शिरले.
एका कोपऱ्यात एका व्यापाऱ्यानं पांढराशुभ्र, धिप्पाड, टोकदार शिंगांचा मोठा बैल बांधून ठेवला होता. बैलाच्या कपाळावर लाल गोंडे अन् अंगावर नक्षीदार झूल चढवली होती.
तात्या तिथं थबकले. तुकारामाला म्हणाले, "हे बघ तुक्या, याले म्हनतात अस्सल खोंड! तुया शेतात जणू हत्तीच फिरंन!"
व्यापारी पुढं आला, "घ्या मालक, जातिवंत खिल्लार हाय! शहाण्या माणसाला शोभेल असा जनावर!"
"अबे गप बस लेका! आम्हाले काय अक्कल शिकवतो? आम्ही मातीत जन्मलोय!" असं म्हणून तात्या त्या बैलाची परीक्षा घ्यायला पुढं सरसावले.
तात्यानं आधी बैलाच्या पाठीवर थाप मारली. बैलानं फुर्रकन नाक उडवलं. तात्या विसरले नाहीत की आपण जाणकार आहोत. ते अजून पुढं झाले आणि म्हणाले, "तुकाराम, बैलाचे दात मोजल्याशिवाय त्याचं वय कळत नाही. थांब, याचे दात मोजतो!"
व्यापारी ओरडला, "अहो म्हातारबाबा, थांबा! तो अजून नवा हाय, अनोळखी माणसाला तोंडात हात घालू देत नाही!"
"तू गप रे! बैल बी तात्याच्या आवाजानं गार पडतात!"
असं म्हणून तात्यानं दोन्ही हातांनी त्या बैलाचे ओठ वर करून त्याचे दात मोजायसाठी तोंड उघडण्याचा प्रयत्न केला. तात्याचं डोकं बैलाच्या अगदी नाकातोंडाजवळ गेलं. तात्या तोंडाने मोजू लागले—"एक... दोन... तीन..."
नेमकी त्याच क्षणी तात्याच्या कोटाच्या खिशातली तंबाखूची बारीक पुडी सुटली होती. तिचा भपकारा त्या बैलाच्या नाकात गेला!
बैलाला एकदम भयंकर शिंक आली—'छिक्कऽऽऽ!'
त्या शिंकेचा असा जोरदार फवारा तात्याच्या चेहऱ्यावर उडाला की तात्याचा चष्मा उडून थेट शेजारच्या म्हशीच्या पाठीवर जाऊन पडला! तात्याला दोन मिनिटं डोळ्यापुढं फक्त काजवे चमकायला लागले.
डोळे चोळत संतापलेले तात्या ओरडले, "अरे भामट्या बैला! तात्याच्या तोंडावर थुंकतो काय बे? थांब, तुया नांगराची मस्तीच काढतो!"
चष्मा नसल्यामुळे तात्याला धुरकट दिसत होतं. तात्यानं बैलाचा स्वभाव बघण्यासाठी त्याची शेपटी पिरगाळायचं ठरवलं. तात्या हळूहळू बैलाच्या मागच्या बाजूला गेले. पण चष्मा नसल्यामुळे तात्या चुकून त्या पांढऱ्या बैलाच्या मागं न जाता, शेजारीच उभ्या असलेल्या एका काळ्याकभिन्न, अंगाने आडदांड असलेल्या रेड्याच्या मागं जाऊन उभे राहिले!
रेडा शांतपणे पेंगत उभा होता. तात्यानं खाली वाकून दोन्ही हातांनी त्या रेड्याची शेपटी गच्च पकडली आणि उसाच्या गुऱ्हाळासारखी जोरात पिळली!
क्षणार्धात काय घडलं, हे कोणालाच कळलं नाही!
रेड्यानं जो मागचा पाय झाडला, तो थेट तात्याच्या पोटावर 'धडाम' असा बसला!
तात्या हवेत दोन फूट वर उडाले आणि बाजूलाच ठेवलेल्या पाण्याच्या चिखलाने भरलेल्या मोठ्या घमेल्यात 'धपकन' जाऊन बसले! धोतर, सदरा पार चिखलात माखला.
तुकाराम धावत आला, "अरे बाप्पा! तात्या, काय झालं?"
तात्या चिखलातून धडपडत उठले. अंगावरचा चिखल झटकत, डोळे लाल करून तुकारामाला म्हणाले, "पाह्यलंस का तुक्या? तो बैल किती हरामी हाय! शेती काय करणार तो, माणसावर लाथा झाडतो! मी त्याची खोड मोडण्यासाठी मुद्दाम चिखलात बसलो, म्हणजे त्याला वाटलं पाहिजे की आपण हरलो, अन् मग त्याला पश्चात्ताप होईल!"
व्यापारी पोट धरून हसायला लागला, "अहो आजोबा, बैलाने नाही, तुम्ही रेड्याची शेपटी उपटली व्हती!"
सगळा बाजार तात्याकडे बघून खो-खो हसू लागला. तेवढ्यात तो रेडा शेपूट वर करून तात्याच्याच दिशेने धावत आला!
"धावा रे धावा!" म्हणत तात्यानं पायातल्या वहाणा चिखलातच सोडल्या, धोतर दोन्ही हातांनी मांड्यांपर्यंत वर खोचलं, अन् बाजारातल्या लोकांच्या अंगावरून उड्या मारत थेट रस्त्याकडे पळत सुटले!
मागे रेडा आणि पुढे चिखलाने माखलेले तात्या!
वाटेत लागलेल्या एका पाण्याच्या टँकरवर तात्या माकडासारखे सरसर चढून बसले आणि वरूनच खाली उभ्या असलेल्या तुकारामाला हातवारे करून ओरडले— "तुक्या, तो बैल घेऊ नको बे! लय करंटा हाय तो... घरी चल, मी तुले नांगराला जुंपायची दुसरी आयडिया सांगतो!"
८. तात्या आणि डॉक्टरचा बीपी तपासणीचा तगादा!
बैल बाजारात रेड्याची शेपटी पिरगाळून पाण्याच्या टँकरवर चढल्यापासून तात्याची कंबर थोडी लचकली होती. त्यात म्हातारीनं घरात चहा-पाण्यात सुंठ-आलं घालून तात्याचं तोंड कडू करून टाकलं होतं.
दोन दिवस तात्या घरातच खाटेवर पडून कुरबुरत होते. शेवटी गजानन शहरातून आला आणि म्हणाला, "तात्या, चला तालुक्याला... मोठे एम.डी. डॉक्टर आलेत. पूर्ण तपासणी करून घेऊ."
'डॉक्टर' शब्द ऐकताच तात्या खाटेवर ताडकन उठून बसले.
"अबे गजा, त्या सुई टोचणाऱ्या डाक्टराले माझ्यापेक्षा जास्त अक्कल हाय का बे? आमच्या वख्ताला आम्ही जंगलातली झाडपाल्याची मुळी चावून कॉलरा पळवून लावला होता! काय गरज हाय डाक्टराची?"
पण गजानन ऐकायला तयार नव्हता. त्यानं तात्याला गाडीत कोंबलं आणि थेट तालुक्याच्या दवाखान्यात आणलं.
दवाखान्यात पांढऱ्याशुभ्र फरशा, काचेच्या केबिन आणि औषधांचा वास दरवळत होता. पांढरा कोट घातलेले, गळ्यात काळी नळी अडकवलेले डॉक्टर कुलकर्णी टेबलावर बसले होते.
तात्या आत शिरले. चष्मा नाकावरून ढकलून त्यांनी खोलीचा अंदाज घेतला. डॉक्टर हसून म्हणाले, "या आजोबा, बसा. काय त्रास होतोय?"
तात्यानं डोळे वटारले, "अबे डाक्टर, मला आजोबा नको म्हणू! गावात तात्या म्हणतात मला. अन त्रास काय होणार? शरीर म्हंजे लोखंड हाय आपलं! हा गजा उगीच तुया खिशात पाचशे रुपये टाकायले ओढत आणला मला."
डॉक्टर कुलकर्णी हसले. "बरं तात्या, बघू तरी तुमचं लोखंड कसं आहे. आधी बीपी तपासू."
डॉक्टरांनी ड्रॉवरमधून बीपी तपासायचा काळा पट्टा काढला. तो पट्टा बघून तात्या सावध झाले.
"अबे डाक्टर, हा काय कुत्र्याले बांधायचा पट्टा लावून राहिला बे हाताले?"
"अहो तात्या, रक्तदाब मोजायचा पट्टा आहे हा. हात सरळ ठेवा." डॉक्टरांनी तात्याच्या दंडात तो कपड्याचा पट्टा गुंडाळला आणि वेल्क्रोने गच्च चिकटवला.
मग डॉक्टरांनी हातात एक रबराचा फुगा घेतला आणि तो जोरजोरात दाबायला सुरुवात केली.
जसा जसा फुगा दाबला, तसा तात्याच्या दंडावरचा पट्टा असा आवळायला लागला की तात्याच्या हाताच्या नसा ताणल्या गेल्या. तात्याचा डोळा पांढरा झाला.
"अरे माय्या! डाक्टर, काय करतो बे? हात का कापून टाकायचा विचार हाय का तुया?" तात्या ओरडले.
"थांबा तात्या, हवा भरतोय. बोलू नका." डॉक्टर कान लावून स्टेथॉस्कोपच्या नळीतून आवाज ऐकू लागले.
तात्याचा दंड अजून आवळला गेला. तात्याला वाटलं हा डॉक्टर आपला हात चेपून मारूनच टाकणार! तात्याच्या डोक्यातली सत्तर वर्षांची मस्ती जागी झाली.
"अबे भामट्या, हवा भरतो म्हंजे काय सायकलचं पंक्चर हाय का बे माझा हात?"
असं म्हणून तात्यानं डाव्या हाताने तो बीपीच्या मशीनचा रबरी पाईपच खस्सकन उपटून काढला!
'फस्सऽऽऽ...' असा आवाज करत मशीनची हवा एका झटक्यात बाहेर पडली!
डॉक्टर कुलकर्णी दचकले, "अहो तात्या, हे काय केलं? मशीन बिघडेल ना!"
तात्यानं दंडावरचा पट्टा फाडून बाजूला फेकला आणि टेबलावर हात मारून म्हणाले, "मशीन बिघडली तर बिघडू दे, पण माझा हात सुटला! आम्हाले काय अक्कल नाही का? हात आवळून रक्त थांबवतो अन म्हनते तपासणी करतो! आता तुया त्या गळ्यातल्या नळीची परीक्षा घेतो थांब!"
असं म्हणून तात्यानं डॉक्टरांच्या गळ्यातली नळी एका झटक्यात खेचून स्वतःच्या कानात खोचली!
डॉक्टर पाहतच राहिले. तात्यानं तो गोल चकतीचा भाग डॉक्टरांच्या स्वतःच्या छातीवर 'दाणकन' आपटला!
'धड-धड... धड-धड...' असा आवाज तात्याच्या कानात गेला.
तात्याचे डोळे विस्फारले. तात्या गजाननाकडे बघून खणखणीत आवाजात ओरडले, "अबे गजा, पळ बे बाहेर! हा डाक्टरच दोन दिवसांचा पाहुणा दिसतो! याच्या छातीत म्हशीच्या धावण्यासारखा आवाज येऊन राहिला बे! हा स्वतःच मरनार हाय लवकर, अन तुले लुटायले बसलाय इथं!"
केबिनबाहेर बसलेले दहा-बारा पेशंट तात्यांचा आवाज ऐकून जागेवरच थरथर कापायला लागले. काहींनी तर आधीच पळ काढला!
डॉक्टर कुलकर्णी पार वैतागले. कपाळावर हात मारून ते म्हणाले, "अहो तात्या, तो माझ्या हृदयाचा ठोका आहे! मी जिवंत आहे म्हणून वाजतोय तो!"
"अबे गप बस! जिवंत माणसाच्या छातीत एवढा मोठा डब्यासारखा आवाज येतो का? तू कम्पाउंडर दिसत नाही, थेट यमदूताचा एजंट हायेस!"
तात्यानं ती काळी नळी काढून डॉक्टरांच्या टेबलावर भिरकावली.
तेवढ्यात बाजूला ठेवलेली थर्मोमीटरची काचेची कांडी तात्याच्या नजरेस पडली. डॉक्टर काही बोलायच्या आत तात्यानं ती कांडी उचलली आणि तोंडाने फुंकर मारून म्हणाले, "हा काय लहान पोरांना दाखवायचा काचेचा पेन ठेवला बे? यानं काय ताप मोजतात? आमच्या वख्ताला कपाळावर हात ठेवला की सात पिढ्यांचा ताप समजत होता आम्हाले!"
डॉक्टर हात जोडून म्हणाले, "बाबा, गजानन... हात जोडतो तुझ्या बापाला घेऊन जा इथून! मला फी नको आणि काही नको, दवाखाना शाबूत राहिला तरी पुष्कळ झालं!"
गजानन लाजेने लालबुंद झाला. तो तात्याचा हात धरून ओढू लागला, "चला तात्या, घरी चला!"
तात्यानं मोठ्या तोऱ्यात सदरा सावरला, नाकावरचा चष्मा नीट केला आणि बाहेर उभ्या असलेल्या सगळ्या पेशंट्सकडे बघून छाती ठोकून म्हणाले— "पाह्यलंत का बे? दोन मिनिटांत डाक्टराचा ताप उतरवला मी! याच्या एकाबी मशीनवर भरोसा ठेवू नका. घरी जा, मस्त चुलीत भाजलेला कांदा खा अन् अंगावर गोधडी घेऊन झोपा... सगळा रोग पळून जाईन!"
सगळे पेशंट तात्यांकडे आ वासून पाहत राहिले, आणि तात्या विजयाच्या तोऱ्यात वहाणा वाजवत दवाखान्यातून बाहेर पडले!
९. तात्या, कोंबड्याची भाजी अन् 'कोंबडा-पकड' मोहीम!
दवाखान्यातून डॉक्टरांचा बीपी वाढवून आल्यावर तात्याची खोड जिरली असेल असं ज्याला वाटलं, तो महामूर्ख!
रविवारचा दिवस होता. धाकटा पोरगा गजानन नागपूरहून येताना बाजारातून गरमागरम मसाले घेऊन आला होता. तात्यानं ओसरीवर बसून चष्मा नाकावर सरकवला अन् विचारलं, "काय रे गजा, कशाचे वास सुटलेत बे? काय बेत हाय आज?"
गजानन हसून म्हणाला, "तात्या, आज रविवारी शेतातल्या गावरान कोंबड्याची रसरशीत भाजी करायची हाय. पण कोंबडा अजून खुराड्यातून बाहेर पडलाय... त्याला पकडायचा कोण?"
'कोंबडा पकडणे' हा शब्द ऐकताच तात्याच्या सत्तर वर्षांच्या अंगात एकदम वीज सळसळली. तात्या खाटेवरून एकदम ताडकन उठले.
"अबे गजा, तुया बापाले विचार आधी! आमच्या वख्ताला आम्ही पळत्या घोड्याचं शेपूट धरून थांबवत होतो! हे दोन पायांचं कोंबडं पकडायले काय अक्कल लागते? थांब, आज तुया तात्याची चपळाई बघ!"
म्हातारी आतून दातओठ खात बाहेर आली, "अहो थेरड्या, कंबर मोडली होती कालच तुमची! शांत बसा एका कोपऱ्यात. पोरं पकडतील तो कोंबडा!"
"अगे गप बस सटवे! तुले काय समजते? कोंबड्याची सायकोलॉजी माहीत पाहिजे माणसाले! चल बे गजा, काढ काठी!" तात्यानं धोतराचा काचा असा मारला की मांड्या अर्ध्या उघड्या झाल्या.
शेतातल्या आखाड्यावर एक लाल-काळ्या पिसांचा, टोकदार तुरा असलेला गावरान कोंबडा मोठ्या ऐटीत मान वर करून चरत होता. तो साधासुधा कोंबडा नव्हता, गावातल्या कुत्र्यांनाही डोळे वटारून पळवणारा लढाऊ कोंबडा होता!
तात्या दबा धरून मांजरासारखे वाकत वाकत पुढं सरकले. हातात एक बारीक बांबूची काठी होती.
"आऽहाहा... काय माल हाय! आज याच्या रश्श्यावर चांगल्या चार भाकरी चुरून खातो!" तात्यांच्या तोंडाला पाणी सुटलं.
तात्यानं हळूच पाऊल टाकलं आणि तोंडाने आवाज काढला— "कुऽऽ... कुऽऽ... ये लेका, ये बाप्पा... तुया तात्याजवळ ये..."
कोंबड्यानं मान तिरकी करून एका डोळ्यानं तात्याकडे पाहिलं. तात्यानं अचानक 'हुश्श' करून जोरात उडी मारली! पण तात्या पडले थेट भुईमुगाच्या वाळलेल्या पाल्यात, अन् कोंबडा 'फडफड' करत दोन फूट बाजूला उडून एका काट्यांच्या कुंपणावर जाऊन बसला!
तात्या तोंडातली माती थुंकत उठले.
"अरे भामट्या! तात्याले हुलकावणी देतो काय? गजा, तिकडून घेर बे याले! मी याच्यावर झडप घालतो!"
आता तात्यानं दुसरी युक्ती काढली. अंगणात पडलेली म्हातारीची एक जुनी फाटकी नऊवारी साडी तात्यानं उचलली.
"हे बघ गजा, जाळं टाकायचं याच्यावर! अरबी समुद्रात मासे पकडतात ना, तसं या साडीत याले गुंडाळतो!"
तात्यानं दोन्ही हातांत साडी पसरली. कोंबडा कुंपणावरून खाली उतरून एका उकिरड्यापाशी दाणे टिपत होता. तात्या दबक्या पावलांनी मागून गेले.
"धर बे..." असा खणखणीत आवाज करत तात्यानं ती भलीमोठी साडी कोंबड्यावर भिरकावली!
पण ऐन मोक्यावर वाऱ्याची झुळूक आली. साडी कोंबड्यावर पडण्याऐवजी वाऱ्याने उलटून थेट तात्याच्याच तोंडावर आणि अंगावर गुंडाळली गेली!
तात्या साडीच्या आत पार अडकले! डोळ्यापुढं अंधार, नाकात साडीचा कापूस आणि पायात पदराचा घोळ!
"अरे देवा... वाचवा बे! कोंबड्यानं जाळ्यात पकडलं मला! गजा... काठी मार बे याच्यावर!" तात्या साडीच्या आतूनच हातपाय झाडत बोंबलायला लागले.
कोंबड्याला वाटलं हे काहीतरी विचित्र भूतच आलंय! कोंबडा घाबरण्याऐवजी चवताळला. त्यानं 'कुकुर्र... कूंऽऽऽ' असा मोठा आक्रोश केला आणि साडीत गुंडाळलेल्या तात्याच्या टाळक्यावरच उडून थेट चोचीचे तडाखे मारायला सुरुवात केली!
'टक... टक... टक...' तात्याच्या पांढऱ्या बोडक्यावर कोंबड्याची तीक्ष्ण चोच सपासप बसू लागली!
"अगं आई गऽऽ... मेलो बे! कोंबडा टाळकं फोडून राहिला माझं!" तात्या साडीत अडकलेल्या अवस्थेतच आंधळ्यासारखे सैरावैरा धावायला लागले.
पळता पळता तात्यांचा तोल गेला आणि समोरच गाई-म्हशींच्या शेणाचा मोठा ओला खड्डा होता. तात्या साडीसकट थेट त्या शेणाच्या खड्ड्यात 'धडाम' जाऊन कोसळले!
सगळीकडे शेणाचे फवारे उडाले!
गजानन, गल्लीतली पोरं आणि शेजारी गोळा झाले. सगळे पोट धरधरून जमिनीवर लोळायला लागले.
तेवढ्यात तो लाल कोंबडा शेणाच्या खड्ड्याच्या काठावर येऊन ऐटीत उभा राहिला. त्यानं छाती फुगवली, पंख फडफडवले आणि शेणात रुतलेल्या तात्याच्या तोंडासमोर बघून मोठ्या तोऱ्यात बांग दिली— "कुऽऽकुऽऽच कूंऽऽऽ!"
जणू तो कोंबडा तात्याला म्हणत होता, "काय म्हाताऱ्या, झाली का भाजी?"
तात्यानं साडीचा पदर तोंडावरून बाजूला केला. डोळ्यांत, नाकात शेण गेलेलं, डोक्यावर कोंबड्याच्या चोचीचे दोन लाल टेंगूळ आलेले!
त्याच वेळी पार्वतीबाई हातात वाटी आणि मसाला घेऊन अंगणात आली. शेणात माखलेल्या तात्यांना बघून तिनं कपाळावर हात मारून घेतला.
"अगं बया! कोंबडा कापायचा होता, हे स्वतःच शेणात घोळवून आले! आता तुमचीच भाजी करावी लागते की काय?"
तात्यानं शेणातून मुंडी बाहेर काढली, चष्मा तर शेणात कुठं गडप झाला होता देव जाणे! तात्या एक डोळा किलकिला करून, तुटलेल्या आवाजात पण मोठ्या तोऱ्यात म्हणाले—
"अबे गजा... हसू नका बे मूर्खासारखे! त्या कोंबड्याची मी फक्त परीक्षा घेत होतो! लढाऊ कोंबडा हाय तो, त्याची भाजी खाल्ली असती तर अंगात पित्त झालं असतं! म्हणून मी स्वतःहून शेणात उडी मारून त्याले सोडून दिलं... म्हनलं जगू दे त्या निष्पाप जिवाले! याले दया म्हनतात बे... तात्याची दया!"
सगळे गावकरी तात्यांच्या त्या 'दयेवर' टाळ्या वाजवून खो-खो हसायला लागले, आणि तात्या अंगावरचं शेण झटकत कुडकुडत नळाच्या दिशेने चालू लागले!
१०. तात्या, पोराची 'बुलेट' अन् भन्नाट उड्डाण!
कोंबड्याच्या नादात शेणाच्या खड्ड्यात लोळण घेऊन आल्यावर तात्यांनी चार-पाच दिवस बाहेर तोंड दाखवलं नव्हतं. पण तात्यांच्या डोक्यातील अक्कल काय शांत बसायची नाव घेत नव्हती!
त्या दिवशी तात्यांचा नातू, अमोल नागपूरवरून गावात आला. नुसता आला नाही, तर घराच्या दारात त्यानं भलीमोठी, काळीकुट्ट, दणादणा आवाज करणारी 'बुलेट' मोटारसायकल उभी केली! गाडीचा आवाज असा होता की गावातल्या म्हाताऱ्या-कोताऱ्यांच्या छातीतले ठोकेच चुकायला लागले.
तात्या चष्मा नाकाच्या शेंड्यावरून सावरत ओसरीवर आले. मिशीवर ताव मारून त्या लोखंडाच्या अवाढव्य जनावराकडे पाहिलं.
"काय रे अमोल्या, हे काय रस्ता कुटायचा डांबरी रोलर आणलास काय बे दारात? कसा भडभड आवाज काढून राहिला!" तात्या म्हणाले.
अमोल हसून म्हणाला, "अहो तात्या, बुलेट हाय बुलेट! नुसता किक मारली आणि ॲक्सिलेटर पिळला की हवेत उडते! ऐट हाय पोरांची!"
'हवेत उडते' हा शब्द ऐकताच तात्यांच्या सत्तर वर्षांच्या शरीरात पुन्हा आग लागली.
"अबे अमोल्या, आम्हाले काय ऐट शिकवतो? आमच्या वख्ताला आम्ही उधळलेल्या बैलांच्या पाठीवर मांड ठोकून गावं पालथी घालत होतो! ही काय सायकलसारखी दोन चाकांवर पळणारी गाडी आम्हाले चालवता येत नाही काय? माणसाचं काळीज वाघाचं पाहिजे, समजलास!"
दुपारी बाराच्या सुमाराला अख्खं घर ताणून झोपलं होतं. अमोल आपल्या मित्रांकडे गप्पा मारायला गेला होता आणि म्हातारी माजघरात घोरत पडली होती. दारात ती काळी बुलेट एकटीच उभी होती. उन्हात तिचं सायलेन्सर लख्ख चमकत होतं.
तात्या हळूच ओसरीवरून उतरले. धोतराचा काचा मांड्यांपर्यंत गच्च आवळून मारला. डोक्यावर पांढरी टोपी किंचित तिरकी घातली.
"बघू तरी या अमोल्याच्या घोड्यात किती दम हाय!" तात्या पुटपुटले.
तात्या मोठ्या तोऱ्यात बुलेटवर बसले. पण वय सत्तर आणि पाय बारीक असल्यामुळे तात्यांचे दोन्ही पाय जमिनीला धड टेकेचनात! तात्या एका बाजूला कलंडले, पण कसाबसा तोल सांभाळला.
अमोलनं गाडी चालवताना चावी फिरवून, एक लाल बटण दाबलं होतं, तेवढं तात्यानं लांबून पाहिलं होतं. तात्यानं चावी फिरवली अन् ते लाल बटण दाबलं.
'धड... धड... धडाम... धडाम!'
बुलेटनं असा काय भयंकर आवाज केला की झाडावरची पाखरे भुर्रकन उडून गेली! तात्याचे डोळे पांढरे झाले.
"अरे बाप्पा! यात तर खरंच राक्षस भरून ठेवलाय!" तात्या मनात घाबरले, पण पाय मागे घेईल तो तात्या कसला!
आता गाडी पुढे कशी न्यायची? अमोलनं हाताची मूठ अशी पीळवटली होती, ते तात्याला आठवलं. तात्यानं उजव्या हाताने तो ॲक्सिलेटरचा कान गच्च धरला आणि उसाच्या गुऱ्हाळासारखा अख्खा पिरगाळून टाकला! आणि त्याच वेळी पायातला गिअर दाणकन खाली दाबला!
ती भलीमोठी बुलेट पुढच्या चाकावर किंचित उचलली गेली आणि तात्यांना घेऊन एखाद्या सुसाट सुटलेल्या तोफेच्या गोळ्यासारखी दारातून बाहेर रस्त्यावर फेकली गेली!
"अरे देवा... वाचवा बे! मारुतीराया... धाव बे!" तात्यांच्या घशातून किंकाळी फुटली.
गाडी ताशी ऐंशीच्या स्पीडनं रस्त्यावरून पळायला लागली. तात्यांचे हात हँडलला असे चिकटले होते जणू फेविकॉल लावलाय! वाऱ्याच्या प्रचंड झोताने तात्यांचा चष्मा उडून गल्लीतल्या एका म्हशीच्या डोक्यावर जाऊन पडला. डोक्यावरची पांढरी टोपी हवेत गिरक्या घेत तुकाराम मास्तरच्या अंगणात पडली. तात्यांचे पांढरे केस मागे उडायला लागले आणि धोतर वाऱ्याने फुगून दोन फुटांचा पांढरा फुगा बनलं!
रस्त्याने गावातली पोरं, म्हातारी माणसं उभी होती. समोरून तात्यांना वाऱ्याच्या वेगाने येताना बघून लोकांची बोबडीच वळली!
"अरे पळा रे पळा... तात्याला भुतानं पछाडलं! यमदूत आला!" लोक रस्त्याच्या बाजूला गटारात उड्या मारायला लागले.
तुकाराम मास्तर ओरडला, "तात्या... ब्रेक दाबा ब्रेक!"
चष्मा नसल्यामुळे तात्याला समोर सगळं धुरकट दिसत होतं. तात्या हवेत तोंड वासून, डोळे मिटून आंधळ्यासारखे ओरडत होते— "अबे तुक्या... ब्रेक कुठं हाय बे याचा? हा घोडा थांबत नाही... याचे पाय कोणीतरी पकडा बे!"
गाडी थांबवायची कशी, हे तात्याला काय माहीत? तात्यानं संतापाच्या भरात तो ॲक्सिलेटर अजून जोरात पिळला! गाडी अजूनच डरकाळ्या फोडायला लागली—'भुर्रर्र... धाड... धाड!'
गावाच्या वेशीवर मारुतीचं देऊळ होतं. देवळाच्या समोरच आठवडी बाजाराची भाजीची दुकानं मांडलेली होती. एका बाजूला वांग्या-टोमॅटोचे ढीग, दुसऱ्या बाजूला कलिंगडाची टोपली, आणि मधेच पाण्याचा मोठा खड्डा!
तात्याची बुलेट थेट बाजारात घुसली!
पहिली धडक बसली कांद्याच्या पोत्याला! कांदे हवेत उडाले. दुसरी धडक बसली कलिंगडाच्या टोपलीला! लालभडक कलिंगडं फुटून तात्याच्या अंगावर, तोंडावर लाल पाणी उडालं! तात्याचा चेहरा असा दिसायला लागला जणू ते रक्ताने माखलेत!
"अगं आई गंऽऽ... मेलो बे! मुंडकं फुटलं माझं!" तात्या डोळे मिटून ओरडले.
शेवटी समोर एक भलीमोठी वाळलेल्या गवताची आणि कडब्याची गंजी उभी होती. तात्यानं समोर काहीतरी पिवळं दिसताच हातपाय सोडले.
बुलेट थेट त्या कडब्याच्या गंजीत 'धडाम' घुसली!
गाडीचा पुढचा भाग गंजीत फसला आणि तात्या गाडीवरून हवेत उडाले! जणू हनुमंताने लंकेवरून उड्डाण करावं, तसे तात्या हवेत चार कोलांट्या खाऊन थेट त्या गंजीच्या अगदी टोकावर जाऊन 'धपकन' बसले!
गाडी खाली चिखलात कलंडली अन् भस्सकन बंद पडली. बाजारात शांतता पसरली. सगळं गाव धावत त्या गंजीपाशी गोळा झालं. अमोल, तुकाराम, सरपंच सगळे घाबरून पाहत होते.
"तात्या गेले वाटतं बिचारे!" तुकाराम डोळे पुसत म्हणाला.
तेवढ्यात गंजीच्या टोकावरून गवताचा कचरा बाजूला झाला. त्यातून एक लालभडक कलिंगडाच्या रसाने माखलेला, पांढरी दाढी विस्कटलेला, अंगावर फक्त लंगोट आणि फाटलेला सदरा असलेला चेहरा बाहेर आला!
तो तात्यांचा चेहरा होता!
तात्यानं डोळे चोळत, तोंडावरचा कलिंगडाचा गर थुंकून खाली पाहिलं.
अमोल रडवेला होऊन म्हणाला, "तात्या... जिवंत आहात का? हातपाय मोडले का?"
तात्यानं डोक्यावर अडकलेली कडब्याची पेंढी झटकली. छाती फुगवून, मिशीवर उरलेला कलिंगडाचा तुकडा जिभेने चाटत, सगळ्या गावासमोर मोठ्या तोऱ्यात ओरडले—
"अबे अमोल्या... रडतो काय बे लेका? मी काय तुयासारखा नवशिका हाय काय? त्या गाडीचं मागचं चाक निसटत व्हतं... मी म्हनलं या खडकाळ रस्त्यावर पडण्यापेक्षा एखाद्या मऊ गादीवर उडी मारावी! म्हणून मी मुद्दामून गाडी गंजीत घातली अन् बरोबर वर उडी मारली! याले स्टंट म्हनतात बे... सिनेमातला हिरो बी माझ्यापुढं फिका हाय! चल, खाली उतरवायला शिडी लाव आधी, अन् पारावर सगळ्यांना सांग—तात्यानं आज हवेत उडून दाखवलं!"
सगळे गावकरी एकमेकांकडे बघून कपाळावर हात मारून पोट धरधरून हसायला लागले, आणि खाली उभ्या असलेल्या अमोलने हात जोडून त्या बुलेटला नमस्कार केला!
११. तात्याले लागली 'पुनरलग्नाची' चाहूल!
मोटारसायकलवरून उडून कडब्याच्या गंजीत कलिंगडाचा मुरंबा होऊन आल्यावर तात्या आठवडाभर शांत बसून होते. पण सत्तर वर्षांच्या खोडाला वसंत ऋतूची नवी पालवी फुटायला कितीसा वेळ लागतो?
त्या दिवशी पारावर गप्पांचा फड रंगला होता. गावातल्या साळूमास्तरनं मुंबईच्या वर्तमानपत्रातला एक तुकडा काढून वाचून दाखवला— "अरे बघा रे मंडळी! मुंबई-पुण्याकडं म्हणे आता म्हाताऱ्या माणसांचे बी पुनर्विवाह व्हायला लागलेत! साठी उलटली तरी लोकं नव्या नवरीच्या गळ्यात माळा घालून संसाराची दुसरी इनिंग सुरू करून राहिले!"
पारावरची पोरं खो-खो हसली, पण एका कोपऱ्यात तंबाखू चोळत बसलेल्या तात्यांचे कान मात्र सशासारखे ताठ झाले! तात्यानं चष्मा नाकाच्या शेंड्यावरून सरकवला, डोळा किंचित तिरळा केला अन् मिशीवरून हळूच हात फिरवला.
"अबे साळू, काय म्हन्लास बे? साठी उलटल्यावर बी लगीन होते? म्हंजे आपल्या देशात कायद्यानं म्हाताऱ्या लोकांच्या भावना समजून घेतल्या म्हणा!" तात्यांच्या मनात एकदम गुलाबी स्वप्नांचे फटाके फुटू लागले.
घरातली पार्वतीबाई म्हंजे चोवीस तास कपाळावर आठ्या घालून लाटणं उगारणारी कजाग! तात्याच्या मनात आलं, 'आपलं आयुष्य या म्हातारीच्या कटकटीतच गेलं. आता शेवटच्या वळणावर एखादी गोड बोलणारी, पायाला गरम तेल लावून देणारी, हळू आवाजात "अहो तात्या..." म्हणणारी नवी नवरी आणली तर काय वाईट हाय? संसाराची नवी गाडी सुसाट पळंन!'
तात्याचा हा विचार डोक्यात असा काही घट्ट बसला की तात्यानं लगेच तयारी सुरू केली.
दुपारी म्हातारी शेजारच्या गल्लीत हळदीकुंकवाला गेली होती. तात्यानं संधी साधली! कपाटातून जुना काळा डांबराचा हेअर-डाय शोधून काढला. डोक्यावर उरलेले तीन-चार केस आणि पांढऱ्याशुभ्र मिशांवर तात्यानं तो काळा रंग असा काही थापला की तात्यांच्या दोन्ही गालांवर डांबराचे काळे पट्टे ओघळले! आरशात बघून तात्यांनी स्वतःलाच डोळा मारला— "वा रे तात्या! थेट चाळीशीतला देखणा तरुणच दिसतोय पठ्ठ्या!"
तेवढ्यात गल्लीतला तुकाराम मास्तर काहीतरी कामानं घरात आला. तात्यांचं ते काळं-पांढरं डांबरी तोंड बघून तुकाराम जागीच थबकला!
"अरे बाप्पा! तात्या, तोंडाले काय म्हशीचा रंग फासला काय बे?"
तात्यानं तुकारामाला घरात ओढलं, दार लावून घेतलं अन् हळूच कुजबुजले, "अबे तुक्या, गप बस बे! कोनाले सांगू नको... शहरातल्या पद्धतीप्रमाणं तुया तात्यानं 'दुसऱ्या लग्नाचा' विचार पक्का केला हाय! गावात एखादी चाळीस-पन्नाशीची सोज्वळ, शांत स्वभावाची बाई पाहा ना बे माझ्यासाठी! जरा आयुष्यात रंग भरू दे!"
तुकारामानं कपाळावर हात मारून घेतला. त्याला तात्याची खोड चांगलीच जिरवायची हुक्की आली.
तुकाराम गंभीर तोंड करून म्हणाला, "तात्या, योगायोग बघा! शेजारच्या करंजा गावात एक पन्नास वर्षांची सधन विधवा बाई हाय... नाव शकुंतलाबाई! शांत, गोड बोलणारी, शेतीवाडी भरपूर! पण तिची एकच अट हाय—नवरा धाडसी, मर्द गडी पाहिजे! तुम्ही तयार असाल तर आज संध्याकाळीच भेटीचा बेत जमवतो!"
"अरे तुक्या, तुया पाया पडतो! मर्द म्हंजे काय, तात्या अजून वाघाच्या जबड्यात हात घालीन! जमव बे गाठभेट!" तात्या हवेतच उड्या मारायला लागले.
तुकारामानं गावातल्या दोन-तीन टारगट पोरांना गोळा केलं आणि एक भन्नाट बेत आखला. तात्याला सांगण्यात आलं की, "ती बाई गावातल्या जुन्या पडक्या वाड्याच्या मागच्या बागेत संध्याकाळी सहा वाजता भेटायला येणार हाय. पण लाजेखातर ती डोक्यावरून मोठा घूंघट घेऊन येईल. तुम्ही गुलाबाचं फूल घेऊन तिथं उभं राहा!"
संध्याकाळ झाली. तात्यानं कपाटातून लग्नाचा जुना रेशमी सदरा काढला, कपाळावर लाल टिळा लावला, छातीवर अत्तर फासलं आणि बागेतल्या शेवंतीचं पिवळं-लाल फूल हातात घेऊन तात्या त्या अंधाऱ्या पडक्या वाड्याच्या मागे हजर झाले.
थोड्या वेळात झाडीतून एक आकृती हळूहळू चालत येताना दिसली! अंगात लाल-हिरवी साडी, अंगावर जाड शाल आणि तोंडावरून गुडघ्यापर्यंत ओढलेला भलताच मोठा पांढरा पदर!
ती व्यक्ती एका झाडाखाली लाजून थांबली.
तात्यांच्या छातीत चौघडे वाजायला लागले. "आऽहाहा... काय लाजरी बुजरी नवरी हाय!" तात्या दबक्या पावलांनी पुढं गेले. खर्जातला आवाज काढून, अगदी प्रेमळपणे म्हणाले—
"शकुंतलाबाई... लाजू नका! मी तुमचा तात्या हाय... जरी वय थोडं अनुभवाचं असलं, तरी काळीज अजून सोळा वर्षांच्या वासरासारखं धडधडते! या वयात तुमाले राणीसारखी ठेवीन... हातातलं फूल घ्या ना!"
पदर घेतलेली ती मूर्ती शांत उभी होती. काहीच बोलली नाही, फक्त अंगावरची शाल किंचित थरथरली.
तात्याला वाटलं पोरगी फारच लाजाळू दिसते. तात्याचा धीर सुटला.
"अहो, असा घूंघट किती वेळ ठेवणार? जरा त्या चंद्रासारख्या देखण्या मुखड्याचं दर्शन तर घडू द्या!" असं म्हणून तात्यानं एका हाताने मिशीवर ताव मारला आणि दुसऱ्या हाताने तो पांढरा पदर एका झटक्यात खस्सकन वर उचलला!
आणि पुढच्याच क्षणी तात्यांची दातखीळच बसली! डोळे पांढरेफटक पडले!
समोर शकुंतलाबाई नव्हतीच...
समोर साक्षात हातात धुण्याचा भिजलेला जाड धोपटणा घेऊन लालबुंद डोळ्यांची पार्वतीबाई उभी होती!
तुकारामानं म्हातारीला आधीच सगळा डाव सांगून साडीत गुंडाळून तिथं उभं केलं होतं! आणि मागच्या झाडीतून तुकाराम, गजानन आणि पारावरची पोरं मोबाईलचे कॅमेरे चालू करून खो-खो हसत उभी होती!
म्हातारीनं पदर बाजूला फेकला, दातावर दात खाऊन धोपटणा हवेत फिरवला अन् खणखणीत आवाजात ओरडली—
"काय रे थेरड्या! शकुंतला पाहिजे का तुले? सत्तर वर्षांच्या बोडक्यावर काळा डांबर फासून पुनर्विवाह करतो काय बे? थांबा... आज तुया अंगातला सगळा वसंत ऋतूच बाहेर काढते!"
तात्याचा ठोका चुकला. हातातील शेवंतीचं फूल जमिनीवर गळून पडलं.
"अगे पारबते... ऐक तरी बे... मी तुयासाठीच सराव करत होतो... तुयावरचं प्रेम ताजी करण्यासाठी..."
पण म्हातारी ऐकायच्या मनःस्थितीत नव्हती! म्हातारीनं जो तो भिजलेला धोपटणा तात्याच्या पाठीवर सटासट चालवायला सुरुवात केली—'धप... धप... चटाक... चटाक!'
"अगं आई गंऽऽ... मेलो बे! तुक्या... सोडव बे!" तात्या आंधळ्यासारखे अंधारात हातपाय झाडत बोंबलायला लागले.
तात्यानं न पाहिलं रस्ता, न पाहिला उंबरा! धोतराचा काचा दोन्ही हातांनी मांड्यांपर्यंत वर खेचला अन् त्या पडक्या वाड्याच्या खिडकीतून थेट बाहेर रस्त्यावर उडी मारली!
मागे हातात धोपटणा घेऊन पळणारी म्हातारी आणि पुढे 'पुनर्विवाहा'ची स्वप्ने विसरून आकांताने बोंबलत धावणारे काळे-पांढरे तात्या!
तात्या जे पळत सुटले, ते थेट गावातल्या मारुतीच्या देवळात गाभाऱ्यात घुसले आणि मारुतीरायाच्या पायाला मिठी मारून ओरडले— "देवा मारुतीराया... चूक झाली बाप्पा! या जन्मातच काय, पुढच्या सात जन्मात बी लग्नाचं नाव काढणार नाही... फक्त या संकटातून सोडव बे मला!"
बाहेर उभी असलेली अख्खी पोरं पोट धरधरून जमिनीवर लोळायला लागली, आणि तात्यांची ही 'पुनरलग्नाची नवी इनिंग' सुरू व्हायच्या आधीच एकाच धोपटण्यात 'क्लीन बोल्ड' झाली!
१२. तात्या हरवले... अख्खं गाव शोधाशोध करत फिरलं!
मारुतीच्या देवळात गाभाऱ्यात लपून पुनर्विवाहाची खोड जिरल्यावर तात्यांनी दोन दिवस घरातून पाऊल बाहेर काढलं नव्हतं. पण तिसऱ्या दिवशी सकाळी घरात एक महाभयंकर घटना घडली!
सकाळी सात वाजता पार्वतीबाईनं चहाचा आधण ठेवला आणि हाक मारली, "अहो, उठा! चहा गार होतोय... किती वेळ घोरत पडता खाटेवर?"
खाटेवरून काहीच आवाज आला नाही. म्हातारीनं ओसरीवर जाऊन पाहिलं, तर खाट रिकामी! तात्यांची पांढरी टोपी, चष्मा, काठी अन् पायातल्या वहाणा... सगळं जागच्या जागी पडून होतं! फक्त तात्या गायब!
म्हातारीनं गोठ्यात बघितलं, परसात पाहिलं, विहिरीच्या काठावर डोकावून पाहिलं... पण तात्या कुठंच दिसेनात!
दहा मिनिटांत पारावर बातमी वाऱ्यासारखी पसरली— "अरे बाप्पा! तात्या हरवले बे!"
तुकाराम मास्तर, गजानन, बंडू अन् गावातली दहा-बारा पोरं धावत तात्यांच्या अंगणात जमली.
तुकारामानं कपाळावर हात मारून घेतला, "तात्या रागाच्या भरात कुठं निघून गेले की काय? का कोणी उचलून नेलं?"
म्हातारी डोळ्याला पदर लावून बोंबलायला लागली, "अगं बया! काल रात्री मी त्यांना म्हनलं होतं की 'आता म्हातारचळ लागलाय तुमाले, शांत बसा!'... त्या रागापोटी विहिरीत उडी तर नाही मारली ना म्हाताऱ्यानं?"
"विहिरीत? अरे धावा बे!" गजानन ओरडला.
गावातले चार पोहणारे गडी पळत विहिरीपाशी गेले. गळ टाकून विहिरीत तात्यांचा शोध सुरू झाला. अर्ध्या तासानं तात्यांऐवजी विहिरीतून तुकारामाची जुनी बुडालेली बादली अन् एक फाटकी गोधडी बाहेर आली!
तेवढ्यात सरपंच आले. त्यांनी लगेच गावात दवंडी पिटवायचा हुकूम सोडला.
गावातला काश्या डफडे बडवत गल्लीबोळातून ओरडू लागला— "ऐका हो ऐका! गावचे जाणते तात्या सकाळी सात वाजेपासून हरवले हायेत! अंगात फक्त पांढरा सदरा अन् धोतर हाय! डोक्यावर केस नाहीत, तोंडात पुढचे दात नाहीत! कोनाले दिसल्यास पारावर आणून द्यावे... शोधणाऱ्याले तात्याच्या हातचा कडक गुळाचा चहा पाजण्यात येईल!"
दुपारचे बारा वाजले. उन्हाचा पारा चाळीशीवर गेला. गावातल्या प्रत्येक उकिरड्यावर, शेतातल्या खोपीत, कडब्याच्या गंजीत, मारुतीच्या देवळाच्या छतावर... सगळीकडे तात्यांचा शोध घेऊन पोरं थकून जमिनीवर बसली.
तुकाराम धापा टाकत म्हणाला, "अबे, तात्या काय हवेत विरघळले काय बे? सत्तर वर्षांचा म्हातारा बिना चष्म्याचा गाव ओलांडून जाऊच शकत नाही!"
नेमक्या त्याच वेळी घराच्या पडवीतून बारीक, मंद आवाजात काहीतरी वाजत असल्याचा भास झाला.
'घुर्र... घुर्र... खुर्रर्र... फुर्रर्र!'
म्हातारी थबकली. "थांबा बे! हा कसला आवाज येतोय?"
सगळे कान टवकारून पडवीच्या दिशेने गेले. पडवीत कोपऱ्यात ज्वारी-बाजरी साठवायची दहा फुटांची भलीमोठी जुनी लाकडी कणगी ठेवली होती. त्या कणगीच्या आतूनच तो आवाज येत होता—जणू आत कोणीतरी लाकूड करवतीने कापतंय!
गजान्यानं लाकडी शिडी लावली अन् हळूच कणगीच्या वरच्या तोंडातून आत डोकावून पाहिलं.
आतलं दृश्य बघून गजानन जागेवरच थक्क झाला!
आतमध्ये गेल्या वर्षीच्या वाळलेल्या ज्वारीच्या पोत्यांवर तात्या मस्तपैकी आडवे झाले होते! तोंड उघडं टाकून, डोक्याखाली गव्हाची एक पिशवी उशीसारखी घेऊन तात्या घोरत होते!
गजानन जोरात ओरडला, "अरे इथं हायेत तात्या! या कणगीत झोपलेत म्हातारे!"
तुकाराम, म्हातारी अन् पोरं धावत शिडीपाशी आली. तुकारामानं वरून जोरात हाक मारली— "तात्या... अहो तात्या! उठा बे!"
तात्या दचकून जागे झाले. अंधारात डोळे चोळत तात्या कणगीच्या आतूनच बोंबलले, "अबे कोण हाय बे? चोऱ्या करायले आले काय कणगीत? बाहेर पळा, नाहीतर धान्याचं पोतं डोक्यात घालीन!"
म्हातारीनं शिडीवरून तोंड आत घातलं आणि दातओठ खाऊन म्हणाली, "अहो थेरड्या! अख्ख्या गावानं विहिरीत गळ टाकून शोधलं तुमाले, दवंडी पिटवली, अन् तुमी इथं पोत्यावर घोरत पडलात काय? बाहेर या आधी!"
तात्या कसाबसा हात वर करून, गव्हाची धूळ झटकत शिडीवरून हळूहळू बाहेर आले. डोळे लाल झालेले, अंगाला सगळीकडे भुसा चिकटलेला अन् डोक्यावर ज्वारीचे दाणे अडकलेले!
खाली उतरताच तात्यानं चष्मा शोधायचा प्रयत्न केला, पण चष्मा घरातच होता. तात्यानं समोर उभ्या असलेल्या जमावाकडं बघून संतापानं तोंड वाकडं केलं—
"अबे गजा, काय गोंधळ घातला बे अंगणात? घरातल्या माणसाले दोन घटका शांततेत झोपू बी देत नाही काय? येवढा आरडाओरडा कशासाठी चालवला?"
तुकाराम वैतागून म्हणाला, "अहो तात्या, हरवला म्हणून अख्खं गाव तुमाले शोधून राहिलं होतं! त्या कणगीत कशासाठी लपून बसला होतात?"
तात्यानं छाती फुगवली. डोक्यावरचे ज्वारीचे दाणे झटकले, मिशीवर ताव मारला अन् सगळ्या गावासमोर मोठ्या तोऱ्यात म्हणाले—
"अबे अडाणी लोकांनो! तुमाले काय समजते? मी काय लपायला गेलो व्हतो काय? तो टीव्हीवर काल तो बाबा सांगत व्हता ना—'निसर्गाच्या सानिध्यात जाऊन ध्यानधारणा करा!'... मी म्हनलं या घरात म्हातारीच्या कटकटीत कुठं ध्यान लावायचं? म्हणून मी त्या कणगीत गेलो. धान्याच्या उष्णतेनं अंगातलं वात पळून जाते, हा आयुर्वेदाचा नियम हाय! मी तिथं बसून गावाच्या कल्याणासाठी डोळे मिटून तपश्चर्या करत होतो बे, अन् तुमी विहिरीत बादल्या टाकून माझी समाधी भंग केली!"
तुकारामानं डोक्यावर हात मारला, गजान्यानं तोंड लपवून हसायला सुरुवात केली.
तेवढ्यात म्हातारी मागून हातात झाडू घेऊन पुढं झाली, "आयुर्वेद अन तपश्चर्या होय? थांबा... आता या झाडूने तुमची अशी ध्यानधारणा करते की पुढच्या जन्मापर्यंत कणगीची आठवण होणार नाही!"
म्हातारीच्या हातातला झाडू बघताच तात्यांनी न पाहिला चष्मा, न पाहिली काठी! 'सांबशिव... सांबशिव...' म्हणत तात्या पुन्हा पाराच्या दिशेने सुसाट पळत सुटले!
१३. तात्या आणि टाळक्यावरचं 'टॉवर'!
कणगीतून ध्यानधारणा करून बाहेर पडल्यावर तात्यांना गावात तोंड दाखवायला जागा उरली नव्हती. पण दोन दिवस गेले नाहीत, तोच गावात एक नवीनच चमत्कार घडला.
शासनाच्या डिजिटल योजनेतून गावात मोबाईलचा मोठा लोखंडी टॉवर उभा राहिला. सरपंचानं गावातल्या मुख्य चौकात, पाण्याच्या टाकीशेजारी तो पन्नास फुटांचा भक्कम लोखंडी खांब उभा केला होता. वर लाल दिवा लुकलुकत होता आणि खाली जाडजूड तारांचे वेटोळे गुंडाळलेले होते.
गावातली पोरं टॉवरकडे तोंड करून पाहत उभी होती.
"अरे बाप्पा! काय भारी नेटवर्क येणार आता! ५-जी स्पीड!" बंड्या ओरडला.
तात्या काठी टेकत, चष्मा नाकावरून ढकलत पारावरून तिथं हजर झाले.
"अबे काय रे बंड्या, काय हे गावात लोखंडी जळण उभा करून ठेवलं बे सरपंचाने?" तात्यांनी मिशीवरून हात फिरवला.
"अहो तात्या, मोबाईलचा टॉवर हाय तो! हवेतून तरंग पकडते हा! आता घरबसल्या पार अमेरिकेतल्या माणसाशी बी एका सेकंदात बोलता येईन!" बंड्याने फुशारकी मारली.
'हवेतून तरंग पकडते' हा शब्द ऐकताच तात्यांच्या डोक्यातली सत्तर वर्षांची विज्ञानशाखा जागी झाली. तात्यांनी मान वाकडी करून वरच्या लाल दिव्याकडे पाहिलं.
"अबे बंड्या, काईबी फेकू नको! हवेत काय दोऱ्या बांधल्या आहेत काय तरंग पकडायले? आम्हाले काय अक्कल नाही का? आम्ही लहानपणापासून पतंगाचे मांजे लुटले. हवेत फक्त धूळ आणि पाखरांचे पंख उडतात, माणसाचे आवाज नाही फिरत! हा निव्वळ सरपंचाचा लोकांचे पैसे खाण्याचा धंदा हाय!"
"अरे खरंच तात्या, यात करंट असतो, चुंबकीय शक्ती असते! लांब राहा, नाहीतर अंगातली शक्तीच ओढून घेईल तो!" तुकाराम मास्तर मधेच म्हणाला.
'अंगातली शक्ती ओढून घेईल' हे ऐकताच तात्याचा अहंकार भडकला.
"अबे तुक्या, माणसाच्या बापाची ताकद नाही झाली तात्याची शक्ती ओढायची, तर हा लोखंडाचा खांब काय ओढंन? आज तुया तात्याची छाती बघ!"
दुपारी बारा वाजता उन्हाची लाहीलाही होत होती. गावातली सगळी माणसं आपापल्या घरात आडवी झाली होती. टॉवरपाशी सामसूम होती. तात्यांनी हळूच मागचं दार उघडलं. आज काहीतरी मोठा पराक्रम करून सरपंचाची भंपकगिरी उघडी पाडायचीच, असा तात्यांचा पक्का निश्चय होता!
तात्या टॉवरच्या लोखंडी जाळीपाशी पोहोचले. तिथं एक पिवळा बोर्ड लागला होता—'धोका! ४४० व्होल्ट! हात लावू नये!'
तात्यांनी त्या बोर्डाकडे बघून तोंड वाकडं केलं. "अबे, बोर्ड काय आम्हाले भिववतो? आमच्या अंगात याच्यापेक्षा जास्त व्होल्ट हाय!"
तात्यांना वाटलं, हा खांब जर जमिनीतून हवा आणि नेटवर्क ओढत असेल, तर याचा मुख्य पाईप कुठं आहे ते पाहावं! तात्या खाली वाकले. तिथं जमिनीत अर्थिंगसाठी एक जाड तांब्याची वायर आणि एक भलीमोठी काळी केबल खड्ड्यात गाडलेली होती.
तात्यांनी दोन्ही हातांनी ती काळी वायर पकडली.
"थांब बे सरपंचाच्या टॉवरा! तुया पोटातून आवाज कसा येतो तेच बघतो!"
असं म्हणून तात्यांनी ती वायर उसाच्या चिपाडासारखी दोन हातांनी पिरगाळायला सुरुवात केली. पण वायर काय हलेना! तात्यांनी मग दोन्ही पाय त्या लोखंडी खांबाच्या अँगलवर टेकवले, धोतराचा काचा मांड्यांपर्यंत खोचला आणि अख्ख्या ताकदीने ती वायर वर खेचायचा प्रयत्न केला!
नेमका त्याच वेळी वरच्या जनरेटरच्या बॉक्समध्ये काहीतरी शॉर्टसर्किट झालं. 'चट... चट...' असा आवाज झाला आणि त्या लोखंडी अँगलमधून हलकासा विजेचा झटका तात्यांच्या पायात घुसला!
'झण्णणण...'
तात्यांच्या सत्तर वर्षांच्या शरीरात एका क्षणात चाळीस विजेचे झटके एकत्र आल्यासारखा करंट सळसळला!
डोक्यावर उरलेले तीन-चार केस एकदम ताठ उभे राहिले! चष्मा डोळ्यावरून सरकून सरळ खाली खड्ड्यात पडला. तात्यांची दातखीळ बसली आणि तोंडातून आवाज निघाला— "कु... कु... चुर्रर्र... झुर्रर्र!"
तात्याचे हात त्या वायरला चिकटल्यासारखे थरथर कापू लागले. तात्यांचे दोन्ही पाय त्या लोखंडी अँगलवर गरगरा थिरकायला लागले, जणू तात्या टॉवरच्या खांबाला धरून भर उन्हात डिस्को डान्स करत आहेत!
"अरे आई गंऽऽ... तरंग... तरंग अंगात घुसले बे!" तात्या आकांताने बोंबलले, पण आवाज घशातच अडकला.
तेवढ्यात बाजूच्या गल्लीतून जाणारा तुकाराम मास्तर आणि बंड्या तिथं आले. त्यांनी लांबून पाहिलं, तर तात्या टॉवरला मिठी मारून विचित्र हातवारे करत होते, पाय हवेत उडवत होते आणि मान वेडीवाकडी फिरवत होते!
बंड्या ओरडला, "अरे देवा! बघा रे, तात्यावर टॉवरचं भूत बसलं! म्हातारा हवेतल्या लहरी पकडून नाचून राहिला!"
तुकाराम धावत आला, "अरे गाढवांनो, करंट लागलाय त्याला! काठी आणा बे!"
तुकारामाने धावत जाऊन बाजूच्या बाभळीची एक वाळलेली काठी आणली आणि तात्यांच्या पार्श्वभागावर 'दाणकन' भिरकावली!
काठीचा फटका बसताच तात्यांचा तोल सुटला. तात्या त्या लोखंडी खांबावरून निसटले आणि खाली ठेवलेल्या अर्थिंगच्या काळ्या मातीच्या आणि कोळशाच्या खड्ड्यात 'धडाम' जाऊन कोसळले!
सगळा काळा कोळसा आणि मीठ तात्यांच्या तोंडावर, अंगावर उडाले. तात्यांचा पांढरा सदरा क्षणात डांबरासारखा काळा झाला!
गावातली दहा-बारा पोरं धावत आली.
तुकारामाने तात्यांना खड्ड्यातून बाहेर काढलं. तात्यांचा श्वास धापा टाकत होता, डोळे पांढरे झाले होते आणि अंगातली थरथर अजून थांबली नव्हती.
बंड्याने विचारलं, "तात्या... काय झालं बे? जिवंत आहात का?"
तात्यांनी डोळे किलकिले केले. समोर सगळे गावकरी गोळा झालेले दिसले. तोंडात गेलेली कोळशाची धूळ 'थू... थू...' करत थुंकली. तात्यांनी पाहिलं की आता आपली नाचक्की झाली, पण हार मानेल तो तात्या कसला!
तात्यांनी काळा झालेला सदरा सावरला, डोक्यावरचे उभे राहिलेले केस हाताने दाबले आणि मिशीवर ताव मारून थरथरत्या आवाजात, पण मोठ्या तोऱ्यात म्हणाले—
"अबे बंड्या... हसतो काय बे मूर्खासारखा? मी त्या टॉवरची रेंज चेक करत होतो! शहरातल्या कंपन्या गावातल्या गरिबांना फसवतात, स्पीड कमी देतात! म्हणून मी स्वतः जमिनीतली मुख्य वायर पकडून अख्ख्या गावाची नेटवर्कची नस तपासली! दोन सेकंदात मी अंगात असा करंट घेतला की वरच्या जनरेटरचा लाल दिवा आपोआप पेटला! आता बघा... गावातल्या प्रत्येकाच्या मोबाईलमध्ये पाच पट्ट्या फुल नेटवर्क येईल! याले इंजिनिअरिंग म्हनतात बे... तात्याचं इंजिनिअरिंग!"
नेमक्या त्याच क्षणी सरपंचाचा पोरगा हातात मोबाईल घेऊन धावत आला, "अरे बघा रे... गावातलं नेटवर्कच पार गायब झालं! कुठल्यातरी चोराने अर्थिंगची मुख्य वायरच तोडून टाकली!"
सगळ्या गावकऱ्यांची नजर एकदम त्या कोळशाच्या खड्ड्यात बसलेल्या काळ्याकुट्ट तात्यांकडे गेली!
तेवढ्यात मागून हातात झाडू घेऊन पार्वतीबाईची एन्ट्री झाली— "इंजिनिअरिंग होय? थांबा... आता या झाडूने तुमच्या अंगातलं ५-जी नेटवर्क एका फटक्यात २-जी वर आणते!"
म्हातारीचा आवाज ऐकताच तात्यांचा सगळा करंट एका क्षणात हवेत विरघळला! तात्यांनी धोतराचा काचा असा काही आवळला, आणि काळेठिक्कर तोंड घेऊन पाराच्या दिशेने जी सुसाट धूम ठोकली... की गावातल्या वाऱ्याचा स्पीडही तात्यांच्या पुढे कमी पडला!
१४. तात्या, चावट डोळा अन् तमाशाची 'नाचणारी बाई'!
टॉवरचा करंट अंगात घेऊन कोळशाच्या खड्ड्यात लोळण घेतल्यावर तात्यांची खोड मोडेल, असं गावातल्या कोणालाही वाटलं नव्हतं. पण तात्यांचा जीव म्हंजे जणू वठलेल्या झाडावरचं हिरवं पान!
गावात दरवर्षीप्रमाणे यात्रेचा सण आला. यात्रेत यंदा विशेष आकर्षण होतं—'मंगला बानगुडेकर यांचा खटकेबाज लोकनाट्य तमाशा!'
तमाशाच्या गाडीने गावात चक्कर मारली. लाऊडस्पीकरवर खणखणीत गाणं वाजत होतं— "पदरावरती जरतारी गं, नाचायाची मला हौस भारी..."
पारावर बसलेल्या तात्यांचे कान सशासारखे ताठ झाले. चष्मा नाकाच्या शेंड्यावरून सरकवून तात्यांनी डोळा किंचित तिरळा केला. त्या गाडीवर लाल-पिवळी नऊवारी साडी नेसलेल्या, कमरेवर हात ठेवून उभ्या असलेल्या तमाशातल्या नर्तकीचा भलताच मोठा फोटो झळकत होता!
"अरे बाप्पा! काय रूप दिलं देवानं... हिच्या पायातले घुंगरू बघून तर म्हाताऱ्याच्या हाडात बी रक्त उकळ्या मारेल!" तात्यांनी मिशीवरून हळूच हात फिरवला.
घरात पार्वतीबाईनं संशयाने तात्यांकडे पाहिलं आणि दातओठ खाऊन म्हणाली, "अहो थेरड्या, डोळे कसे गरगरा फिरून राहिले? यात्रेत मारुतीचं दर्शन घ्यायचं सोडून जर त्या तमाशाच्या तंबूकडे वळलात, तर पायच मोडून हातात देईन!"
"अगे गप बस कजागे! तुले काय समजते? तमाशा ही आपली लोककला हाय! महाराष्ट्राची संस्कृती हाय ती! आम्हाले काय अक्कल नाही का? आम्ही लहानपणापासून शाहिरी ऐकली!" तात्यांनी छाती फुगवून तोऱ्यात उत्तर दिलं.
रात्रीचे दहा वाजले. जेवणं उरकून म्हातारी माजघरात घोरत पडली.
तात्यांनी संधी साधली! कपाटातून जुना अत्तराचा बोळा काढला, सदऱ्याच्या कॉलरला फासला. नाकावरचा चष्मा पुसून डोळ्यावर चढवला. पायातल्या वहाणा हातात घेतल्या अन् अंधारात हळूच मागच्या दरवाज्याने अंगणाबाहेर पडले!
गावाबाहेरच्या मोकळ्या मैदानात भलताच मोठा पांढरा तंबू उभारला होता. तंबूबाहेर हलगी-तुतारीचा कडकडाट सुरू होता—'धनाड धन धन... धनाक धन!'
तात्यांना तिकिटाच्या रांगेत उभं राहायची लाज वाटली, म्हणून तात्या थेट व्हीआयपी तोऱ्यात पुढं गेले. दारात उभा असलेला तुकाराम मास्तर तात्यांना बघून थबकलाच!
"अरे बाप्पा! तात्या, तुम्ही इथं? अंगात वात हाय म्हणून कुरबुरत होतात ना?"
तात्यांनी तुकारामाला एका बाजूला ओढलं, खिशातून पेन्शनची चुरगळलेली शंभरची नोट काढली अन् डोळा मिचकावत म्हणाले, "अबे तुक्या, गप बस बे! कलेची पारख असणारा माणूस हाय मी! ती मुख्य नाचणारी पोरगी हाय ना... काय नाव तिचं... 'मेनका' का 'रंभा'? तिचा डान्स अगदी जवळून पाहायचा हाय. मला थेट पुढच्या पहिल्या रांगेत बसव!"
तुकारामाने तात्यांची खोड ओळखली. त्यानं तात्यांना थेट स्टेजच्या अगदी तोंडावर, हार्मोनियमवाल्याच्या बाजूला गादीवर नेऊन बसवलं.
थोड्या वेळात स्टेजवर लाल दिवे लागले, हलगीचा कडकडाट झाला आणि पडदा बाजूला झाला.
छम... छम... छमछम!
घुंगरांचा नाद घुमला आणि स्टेजवर नऊवारी साडी चापूनचोपून नेसलेली, नाकात नथ घातलेली अन् गोरीपान मुख्य नर्तकी विजेसारखी थिरकत स्टेजवर आली!
तिनं पदर सावरला, कंबर लचकवली अन् पहिलाच तोरा असा मारला की तात्यांच्या छातीत चाळीस किलोंचा धक्का बसला!
तात्यांनी चष्मा डोळ्याच्या अगदी जवळ दाबून धरला. डोळे विस्फारून तात्या तिच्याकडे टक लावून पाहत राहिले.
गाणं सुरू झालं— "माझ्या नवऱ्याने सोडली दारू, आता मी कशाला लाजू अन कशाला डगमगू..."
ती नाचणारी बाई गाण्यावर ठुमके मारत बरोबर तात्यांच्या समोर आली. तिने पदर फिरवून डोळा मारला!
तात्यांचा ठोकाच चुकला. तात्या हवेत तरंगायला लागले.
"आऽहाहा... काय नजाकत हाय बे! थेट इंद्राची अप्सराच माझ्या नशिबात उतरली!" तात्यांनी घशातल्या घशात घोट गिळला.
ती बाई खाली वाकून तात्यांच्या चेहऱ्यासमोर मोरपिसासारखा हात फिरवून नाचू लागली. तात्यांच्या अंगातला सत्तर वर्षांचा म्हातारा पार गायब झाला. अंगात वीस वर्षांचा तरुण संचारला!
तात्यांनी ताडकन उठून खिशात हात घातला. खिशात एक हिरवीगार पाचशेची नोट होती. तात्यांनी नोट हवेत उंचावली आणि ओरडले— "वाहवा... वाहवा! एकदा माझ्याकडं बघून ठुसका मार गं पोरी! तुया तात्यानं अख्खं पेन्शन तुझ्या चरणावर ओतलं!"
ती नाचणारी पोरगी नोट बघून खूश झाली. तिनं हसून तात्यांच्या हातातली नोट पकडली आणि पदराच्या टोकाला खोवली. पण तात्यांचा हात काही सुटेना! तात्यांनी तिचा हात असा काही प्रेमाने धरून ठेवला जणू घरातली गायच दावणीला बांधताहेत!
"पोरी, जरा खाली बस ना... तुया तात्याशी दोन शब्द गोड बोल!" तात्या लाडात येऊन म्हणाले.
बाईनं हात सोडवण्याचा प्रयत्न केला, पण तात्यांनी काचा मारून पाय घट्ट रोवले होते.
तेवढ्यात बाजूला असलेला धिप्पाड, मिशाळ तबलाजी संतापला. तो तात्यांच्या अंगावर धावून आला— "ए म्हाताऱ्या! हात सोड तिचा, नाटक करतो काय? तमाशा पाहायला आला की पाहुणचार करायला?"
"अबे ढोलक्या, गप बस बे! तुले काय समजते कलेतलं? मी रसिकांचा राजा हाय! तात्या म्हणतात मला!" तात्या स्टेजवर चढून तावातावाने ओरडले.
तात्यांनी धोतर वर खोचलं आणि त्या नाचणाऱ्या पोरीच्या बाजूला उभं राहून स्वतःच कमरेवर हात ठेवून ठुमके मारायला सुरुवात केली!
सत्तर वर्षांचे हाडकुळे तात्या स्टेजवर नर्तकीच्या तालावर पाय आपटून नाचू लागले—'छान... छान... तात्याची शान!'
हजार लोकांचा प्रेक्षकवर्ग पोट धरधरून हसायला लागला. शिट्ट्या, टाळ्यांचा कडकडाट झाला.
नेमकी त्याच वेळी तंबूच्या मागच्या पडद्यातून एक जळजळीत सावली पुढे सरकली.
हातात गुरांना हाकायची वाकडी काठी घेऊन साक्षात पार्वतीबाई स्टेजवर हजर झाली! तुकारामाने गावात निरोप पाठवून म्हातारीला आधीच बोलावून घेतलं होतं!
म्हातारीनं बघितलं—स्टेजवर तात्या नर्तकीच्या पदराला धरून पाय उडवून नाचत होते!
म्हातारीचा पारा थेट शंभरावर गेला. म्हातारीनं मागून येऊन तात्यांच्या कानात तोऱ्यात आवाज दिला— "काय हो रसिकराज! कमरेत वात होता ना? इथं घुंगरू बांधून नाचायची ताकद कुठून आली बे तुमच्यात?"
तो आवाज ऐकताच तात्यांचा पाय हवेतच गोठला!
तात्यांनी मान वळवून मागे पाहिलं. म्हातारीचा लालबुंद झालेला चेहरा आणि उगारलेली काठी दिसताच तात्यांच्या अंगातलं सगळं संगीत एका क्षणात विरघळलं!
"अरे बाप्पा! पारबते... तू?"
"होय, तुमची साक्षात यमदेवता!"
म्हातारीनं ती वाकडी काठी तात्यांच्या पाठीवर 'सटॅक' अशी हाणली!
"अगं आई गंऽऽ... मेलो बे! कलाकारावर हात उगारते काय सटवे!" तात्या बोंबलले.
म्हातारीनं पुन्हा काठी उगारली, तशी तात्यांनी न पाहिला तबला, न पाहिला पेटीवाला! तात्यांनी स्टेजवरून थेट खाली प्रेक्षकांच्या डोक्यावरून उडी मारली!
धप्पकन तात्या एका म्हाताऱ्याच्या अंगावर पडले, तिथून धडपडत उठले, दोन्ही हातांनी धोतर मांड्यांपर्यंत वर खेचलं अन् तंबूचा पडदा फाडून थेट अंधारात शेताच्या दिशेने सुसाट पळत सुटले!
मागे हातात काठी घेऊन धावणारी म्हातारी आणि पुढे 'तमाशाची कला' विसरून वाऱ्याच्या वेगाने पळणारे तात्या!
तात्या थेट आपल्या गोठ्यात घुसले, म्हशीच्या मागे जाऊन लपले आणि थरथर कापत तोंडावर पांघरूण घेऊन पडले.
सकाळी पारावर तुकाराम हसत म्हणाला, "काय तात्या, रात्री लावणी कशी वाटली?"
तात्यांनी डोळ्यावरचा चष्मा नीट केला, पाठीवरचा काठीचा वळ चोळला अन् मोठ्या तोऱ्यात म्हणाले— "अबे तुक्या, त्या बाईला नाचताच येत नव्हतं बे! तिची पावलं चुकत होती... म्हणून मी स्वतः स्टेजवर जाऊन तिला स्टेप्स शिकवत होतो! तोपर्यंत या म्हातारीनं मधे येऊन सगळा तालच बिघडवला!"
सगळे गावकरी तात्यांच्या त्या 'शास्त्रीय ज्ञानावर' टाळ्या वाजवून खो-खो हसायला लागले!
१५. तात्या गेला परसाकडं अन् विंचवाची नांगी!
तमाशाच्या फडातून उड्या मारून पळाल्यापासून तात्यांनी चार दिवस घराबाहेर पडायचा नाद सोडला होता. म्हातारीनं घरात संतापाच्या भरात दोन दिवस कडकडीत शिजवलेली बेसनाची पिठलं-भाकर आणि तिखट लवंगी मिरचीचा ठेचा तात्यांच्या पुढ्यात आपटला होता.
तात्यांनी तो तिखट ठेचा मोठ्या आवडीनं भाकरीत चुरून चापला खरा, पण पहाटे पाचच्या सुमाराला मात्र तात्यांच्या पोटात भयंकर उलथापालथ सुरू झाली!
पोटात जणू पाच-सहा ट्रॅक्टर एकाच वेळी नांगरायला लागले होते—'गुर्रर्र... गडबड... धुमशान!'
तात्या खाटेवर आडवे होऊन पोट चोळत होते. कपाळावर घामाच्या धारा लागल्या.
"अरे माय्या... त्या कजाग म्हातारीनं ठेचा दिला होता की सुरुंग भरून दिला होता बे?" तात्या कण्हत उठले.
गावात अजून घरगुती संडासची पद्धत तात्यांच्या पचनी पडत नव्हती. तात्यांचं एकच ब्रीदवाक्य—'उघड्या माळरानावर गेल्याशिवाय खरी मोकळीक मिळत नाही!'
तात्यांनी अंधारातच पांढरा सदरा चढवला, धोतर खांद्यावर टाकलं, हातात पाण्याचा जुना पितळी तांब्या घेतला आणि पायात वहाणा न घालताच मागच्या परसाकडं निघाले. चष्मा नेहमीप्रमाणे घरातच टेबलावर राहून गेला होता.
पहाटेची वेळ होती. हवेत गारठा होता आणि सगळीकडे दाट धुकं पसरलं होतं. तात्या दबक्या पावलांनी गावाबाहेरच्या बाभळीच्या आणि धोतऱ्याच्या झुडपांच्या दिशेने निघाले.
वाटेत लागलेल्या एका मोठ्या बाभळीच्या झाडाखाली तात्यांनी जागा निवडली. बाजूला एक भलीमोठी वाळलेली लाकडी फळी आणि जुन्या तुटलेल्या विटांचा ढीग पडलेला होता.
तात्यांनी पितळी तांब्या बाजूला ठेवला, धोतराचा काचा दोन्ही हातांनी वर खोचला आणि 'हुश्श... सांबशिव...' म्हणत त्या वाळलेल्या लाकडाच्या ओंडक्यावर ऐटीत बैठक मारली!
पोटातला जाळ शांत झाल्यावर तात्यांना एकदम स्वर्गसुखाचा आनंद झाला. गार वाऱ्याची झुळूक अंगावर येत होती. तात्यांनी डोळे मिटून घेतले आणि हवेतच मिशीवरून हात फिरवला.
"आऽहाहा... काय शांतता हाय बे निसर्गाची! त्या शहरातल्या बंद डब्यापेक्षा आमचं हे रान म्हंजे राजाचा महाल हाय!" तात्या स्वतःशीच समाधानाने पुटपुटले.
नेमकी त्याच वेळी त्या लाकडाच्या ओंडक्याखाली, दगडांच्या फटीत एक काळाकभिन्न, भलामोठा, नांगी ताठ करून बसलेला गावठी विंचू दबा धरून बसला होता! तात्यांच्या वजनाने ओंडका किंचित हलला आणि विंचवाचा निवारा धोक्यात आला.
विंचवाने क्षणाचाही विलंब न लावता आपली विषारी, लालभडक नांगी सरळ वर केली आणि तात्यांच्या उघड्या मांड्यांच्या मागच्या मऊ भागावर 'टकन' असा सणसणीत डंख मारला!
क्षणार्धात काय घडलं, हे तात्यांच्या सत्तर वर्षांच्या मेंदूला कळेचना!
अंगात जणू एकाच वेळी पाचशे व्होल्टचा विजेचा करंट घुसला! तात्यांचे डोळे पांढरे झाले, तोंडातून श्वास पार बंद झाला आणि पाठीचा कणा ताठ लाकडासारखा झाला!
"अरे आई गंऽऽ... मेलो... मेलो बे धाव..."
तात्यांचा आवाज घशातच दाटला. तात्यांनी जो त्या ओंडक्यावरून हवेत तीन फुटांचा उभा उसळ मारला, तो थेट शेजारच्या भल्यामोठ्या धोतऱ्याच्या आणि निवडुंगाच्या काट्यांच्या कुंपणात जाऊन 'धडाम' आदळले!
हातातला पाण्याचा पितळी तांब्या हवेत उडाला आणि 'णण्णण...' असा आवाज करत एका शेजारच्या गाढवाच्या डोक्यावर जाऊन आपटला! गाढव घाबरून जोरात ओरडायला लागलं—'ढेंचू... ढेंचू!'
तात्या निवडुंगाच्या काट्यात अडकले होते. मांड्यांवर एका बाजूला विंचवाचं विष चरचरत होतं आणि दुसऱ्या बाजूला अंगात निवडुंगाचे काटे घुसले होते! तात्यांनी न पाहिलं धोतर, न पाहिला सदरा! एका हाताने मागचा भाग गच्च दाबून धरला आणि लंगोटबंद अवस्थेतच तात्या गावाच्या दिशेने 'बोंब... बोंब...' ठोकत सुसाट पळत सुटले!
"धावा रे धावा... आग लागली बे पाठीला! यमदूत चावला बे!"
पहाटेच्या त्या धुक्यात तात्या आंधळ्यासारखे धावत थेट गावातल्या पारापाशी पोहोचले. तिथं तुकाराम मास्तर आणि दोन-तीन गावकरी शेकोटी पेटवून हात शेकत बसले होते.
समोरून लंगोट घालून, एका पायाने लंगडत, मागच्या भागावर हात दाबून आकांताने धावत येणाऱ्या तात्यांना बघून शेकोटीवर बसलेली माणसं जागीच उभी राहिली!
तुकाराम ओरडला, "अरे बाप्पा! तात्या, हे काय सोंग आणलं बे पहाटे पहाटे? धोतर कुठं सांडून आले?"
तात्या धापा टाकत शेकोटीपाशी कोसळले. डोळ्यांतून घळाघळा पाणी वाहत होतं.
"अबे तुक्या... पाणी आण बे! विस्तव लागलाय पाठीला... कोणीतरी बंदूक मारली बे मागून!" तात्या जमिनीवर पाय आपटून बोंबलत होते.
गावातला बंड्या धावत आला. त्यानं तात्यांच्या मांड्यांकडे निरखून पाहिलं, तर तिथं एक भलीमोठी लालबुंद गाठ आली होती आणि दोन बारीक छिद्रं दिसत होती.
"अरे तात्या, बंदूक नाही... काळ्या विंचवाने नांगी मारली हाय!" बंड्या ओरडला.
'विंचू' हा शब्द ऐकताच शेकोटीभोवतीची माणसं घाबरली.
तुकारामानं लगेच हुकूम सोडला, "अरे, विंचवाचं विष उतरवायला गोमूत्र आणा, माती चोळा बे!"
गावातल्या एकाने लगेच गोठ्यातून थंड पाण्याचा तांब्या आणला आणि तात्यांच्या मागच्या भागावर भिरकावला! थंड पाणी लागताच तात्या अजूनच जोरात किंचाळले— "अगं आई गंऽऽ... गार पाणी नको टाका बे, अजून आग भडकते!"
तेवढ्यात गावातले मांत्रिक, सखाराम बुवा हातात लिंबाचा डहाळा घेऊन तिथं हजर झाले. त्यांनी तात्यांच्या पाठीवरून झाडू फिरवायला सुरुवात केली—'मंत्र... तंत्र... विष उतर!'
अर्धा तास तात्या त्या गार जमिनीवर माशासारखे तडफडत होते. शेवटी गावातल्या गुरांच्या डॉक्टराने येऊन तात्यांच्या अंगात एक जाड सुईचं इंजेक्शन ठोकलं, तेव्हा कुठं तात्यांची ती भयंकर आग थोडी शांत झाली.
दुपारी बारा वाजता तात्या घरातल्या खाटेवर पोटावर उपडे पडून होते. मागच्या बाजूला म्हातारीनं हळद आणि मातीचा जाड लेप फासला होता.
पारावरची पोरं आणि तुकाराम मास्तर तात्यांची विचारपूस करायला घरात आले.
तुकाराम हसत म्हणाला, "काय तात्या, परसाकडं निसर्गाच्या सानिध्यात जाऊन कसं वाटलं मग? विंचवानं चांगलाच सत्कार केला तुमचा!"
तात्यांनी हळूच मान वर केली. चष्मा नाकावर सरकवला. पाठीवर वेदना होत असल्या तरी हार मानेल तो तात्या कसला!
तात्यांनी एक डोळा किलकिला केला, मिशीवर ताव मारला अन् सगळ्या गावकऱ्यांकडे बघून मोठ्या तोऱ्यात म्हणाले—
"अबे तुक्या, हसू नको बे गाढवा! तुमाले काय समजते? तो विंचू गावाच्या दिशेनेच सरपटत येत होता! गावातल्या लहान पोराले चावला असता तर पोरगं दगावलं असतं ना? म्हणून मी मुद्दामून त्या ओंडक्यावर बसून त्या विंचवाची नांगी माझ्या अंगावर झेलली! मी अख्ख्या गावाला वाचवलं बे आज! याले समाजसेवा म्हनतात... तात्याची समाजसेवा!"
तेवढ्यात मागून हातात गरम पाण्याचा तांब्या घेऊन पार्वतीबाई बाहेर आली, "समाजसेवा होय? पुढच्या वेळी रानात जाताना सोबत समाजसेवेचा बोर्ड लावून जा, म्हंजे त्या विंचवाला बी कळेल कोणाच्या टाळक्यावर डंख मारायचा ते!"
म्हातारीचा टोमणा ऐकून गावातली पोरं खो-खो हसायला लागली, आणि तात्यांनी तोंड पुन्हा गोधडीत लपवून गपगुमान डोळे मिटून घेतले!
