CANCER PHOBIA
भाग २ : कॅन्सर का होतो? रोजच्या सवयींमध्ये दडलेला धोका!
लेखन : अविनाश भिमराव ढळे
एक अश्वस्थामा
------------------------------------------------------------------------
“प्रत्येक आजारामागे एकच कारण असते असे नाही. पण काही धोके आपण ओळखू शकतो, काही सवयी बदलू शकतो आणि काही आजारांचा धोका कमी करण्यासाठी आजपासूनच पावले उचलू शकतो.”
१. एक साधा प्रश्न, ज्याचे उत्तर प्रत्येकाने शोधले पाहिजे
नागपूरच्या एका गजबजलेल्या चौकात सकाळ सुरू झाली आहे. कुणी कामावर जाण्यासाठी बस पकडत आहे, कुणी दुचाकीवरून दुकान उघडायला निघाले आहे, कुणी शेतमाल विकण्यासाठी बाजाराकडे जात आहे, तर कुणी मुलांना शाळेत सोडून स्वतःच्या कामाला लागले आहे.
या गर्दीत अनेकांच्या दिवसाची सुरुवात चहा आणि नाश्त्याने होते. काहींच्या खिशात सिगारेटचे पाकीट असते, काहींच्या हातात गुटख्याची पुडी असते, तर काहीजण दिवसभर खुर्चीत बसून काम करतात. रात्री उशिरापर्यंत मोबाईल पाहणे, अनियमित जेवण, झोपेचा अभाव आणि व्यायामासाठी वेळ नसणे, हेही अनेकांच्या आयुष्याचा भाग बनले आहे.
या प्रत्येक व्यक्तीला कॅन्सर होणार आहे का?
नाही. कोणत्याही एका सवयीवरून एखाद्या व्यक्तीला कॅन्सर होईलच, असे सांगता येत नाही.
पण दुसरा प्रश्न अधिक महत्त्वाचा आहे.
आपल्या रोजच्या आयुष्यात अशा कोणत्या गोष्टी आहेत, ज्या दीर्घकाळ सुरू राहिल्यास कॅन्सरचा धोका वाढवू शकतात?
या प्रश्नाचे उत्तर शोधताना आपल्याला भीतीच्या नव्हे, तर विज्ञानाच्या मार्गाने जावे लागेल.
२. कॅन्सर एका दिवसात निर्माण होत नाही
आपल्या शरीरात असंख्य पेशी आहेत. या पेशींची वाढ, विभागणी आणि मृत्यू यांचे एक नैसर्गिक चक्र असते. शरीरातील जुनी किंवा खराब झालेली ऊती दुरुस्त करण्यासाठी नवीन पेशी तयार होतात. सामान्य परिस्थितीत या प्रक्रियेवर शरीराचे नियंत्रण असते.
मात्र, काही पेशींमधील DNA मध्ये बदल होऊ लागले आणि पेशींच्या वाढीवर नियंत्रण ठेवणाऱ्या यंत्रणेत बिघाड झाला, तर असामान्य पेशी अनियंत्रितपणे वाढू शकतात. काही परिस्थितींमध्ये या पेशी आजूबाजूच्या ऊतींमध्ये शिरतात आणि शरीराच्या इतर भागांमध्ये पसरू शकतात. अशा प्रक्रियेतून कॅन्सर निर्माण होऊ शकतो.
हे बदल एका कारणामुळेच होतील असे नाही. तंबाखूतील रसायने, काही संसर्ग, अतिनील किरणे, विशिष्ट रासायनिक पदार्थ, आनुवंशिक बदल, वाढते वय आणि इतर अनेक घटक यांचा वेगवेगळ्या प्रमाणात सहभाग असू शकतो.
काही बदल आयुष्यभरात नैसर्गिकरीत्या होतात. काही बदल बाह्य घटकांच्या संपर्कामुळे होऊ शकतात. काही व्यक्तींमध्ये जन्मतः मिळालेली विशिष्ट आनुवंशिक प्रवृत्ती धोका वाढवू शकते.
म्हणूनच दोन व्यक्ती एकाच वातावरणात राहत असल्या, एकसारखा आहार घेत असल्या किंवा समान सवयी असल्या, तरी दोघांनाही एकसारखा परिणाम होईलच असे नाही.
कॅन्सरची कारणे समजून घेणे म्हणजे प्रत्येक रुग्णाला त्याच्या आजारासाठी दोष देणे नव्हे. कारणे समजून घेणे म्हणजे प्रतिबंधाच्या शक्यता शोधणे.
३. तंबाखू : सवयीच्या रूपात शरीरात प्रवेश करणारा धोका
अमरावतीतील एका काल्पनिक चहाच्या टपरीवर सकाळची गर्दी आहे. काही लोक चहा पित आहेत. एकजण सिगारेट पेटवतो. दुसरा गुटख्याची पुडी फोडतो. तिसरा तंबाखू आणि चुना हातात मळतो.
त्यांच्यातील एक जण म्हणतो, “मी तर दहा वर्षांपासून खातोय. मला काही झाले नाही. मग इतकी भीती कशाला?”
हीच ती विचार करण्याची वेळ.
एखाद्या व्यक्तीला आजपर्यंत त्रास झाला नाही, याचा अर्थ त्या सवयीमुळे भविष्यात धोका नाही, असा होत नाही. अनेक आजारांचा धोका दीर्घकाळातील संपर्क आणि इतर घटकांवर अवलंबून असतो.
तंबाखूमध्ये कर्करोग निर्माण करू शकणारी रसायने असतात. धूम्रपान आणि धूररहित तंबाखू या दोन्हींचा कॅन्सरशी संबंध आहे.
सिगारेट, बिडी, हुक्का, गुटखा, खैनी, जर्दा आणि तंबाखूयुक्त पान यांना वेगवेगळे सामाजिक किंवा सांस्कृतिक संदर्भ असू शकतात; पण त्यामुळे त्यांचे आरोग्यावरील धोके नाहीसे होत नाहीत.
तंबाखूचा संबंध तोंड, जीभ, घसा, स्वरयंत्र, अन्ननलिका आणि फुफ्फुसांसह शरीरातील इतर काही कॅन्सरशीही आढळतो. तंबाखूचा धूर आजूबाजूच्या लोकांनाही हानी पोहोचवू शकतो.
भारतामध्ये तंबाखूच्या वापरामुळे होणाऱ्या तोंड आणि डोके-मान भागातील कॅन्सरबाबत विशेष जागरूकता आवश्यक आहे.
तोंडात पांढरा किंवा लाल चट्टा, न भरून येणारी जखम, तोंड उघडताना अडचण किंवा गिळताना त्रास अशी लक्षणे दिसल्यास तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे. मात्र, अशी लक्षणे दिसली म्हणजे कॅन्सरच आहे, असा निष्कर्ष काढू नये.
गुटखा किंवा तंबाखू सोडण्याचा निर्णय हा कमकुवतपणाचा नव्हे, तर स्वतःच्या आयुष्याची जबाबदारी स्वीकारण्याचा निर्णय आहे. व्यसन सोडणे कठीण वाटत असेल, तर डॉक्टर किंवा तंबाखू व्यसनमुक्ती सेवांची मदत घेता येते.
एक छोटी पुडी क्षणिक समाधान देऊ शकते; पण ती आयुष्यभराचा धोका वाढवणारी सवय बनू नये.
४. दारू : केवळ यकृतापुरता मर्यादित नसलेला धोका
वर्ध्यातील एका कुटुंबाची कल्पना करा. दिवसभर काम केल्यानंतर घरातील एक व्यक्ती दररोज दारू पिण्याची सवय जपते. कुटुंबाला वाटते की याचा परिणाम फक्त यकृतावर होईल.
परंतु मद्यपानाचा आरोग्यावर होणारा परिणाम त्यापेक्षा व्यापक असू शकतो.
दारूचे सेवन तोंड, घसा, स्वरयंत्र, अन्ननलिका, यकृत आणि आतड्याच्या काही भागांतील कॅन्सरचा धोका वाढवू शकते. महिलांमध्ये स्तनाच्या कॅन्सरचाही धोका वाढू शकतो. काही कॅन्सरच्या बाबतीत मद्यपान आणि तंबाखूचा एकत्रित वापर धोका आणखी वाढवू शकतो.
याचा अर्थ दारू पिणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीला कॅन्सर होणारच, असा नाही. पण धोका वाढतो, हे वैज्ञानिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहे.
दारू न पिणाऱ्यांनी ती आरोग्यासाठी सुरू करण्याचे कोणतेही कारण नाही. दारू पिणाऱ्यांसाठी सेवन कमी करणे किंवा थांबवणे हा आरोग्याच्या दृष्टीने योग्य विचार ठरू शकतो. अवलंबित्व असल्यास वैद्यकीय मदत घ्यावी; ती अचानक बंद करणे काही व्यक्तींसाठी धोकादायक ठरू शकते.
सवय किती जुनी आहे, यापेक्षा आज बदल करण्याची तयारी किती आहे, हे महत्त्वाचे आहे.
५. बदलती जीवनशैली आणि वाढता धोका
वाशिममधील एका काल्पनिक तरुणाची दिनचर्या पाहू.
सकाळी उशिरा उठणे, नाश्ता टाळणे, दिवसभर बसून काम करणे, जेवणाच्या वेळी मोबाईल पाहत राहणे, बाहेरचे अन्न वारंवार खाणे आणि रात्री उशिरापर्यंत जागणे. व्यायामासाठी वेळ नाही आणि सुट्टीच्या दिवशीही शारीरिक हालचाल कमी.
ही दिनचर्या आज अनेकांना परिचित वाटू शकते.
मात्र, प्रत्येक अनियमित जेवण किंवा प्रत्येक बाहेरचा पदार्थ कॅन्सर निर्माण करतो, असे म्हणणे चुकीचे ठरेल. कॅन्सर आणि जीवनशैली यांचे नाते अधिक गुंतागुंतीचे आहे.
शरीराचे वजन जास्त असणे, शारीरिक हालचालींचा अभाव आणि काही प्रकारचा आहार दीर्घकाळ घेत राहणे यांचा विशिष्ट कॅन्सरच्या धोक्याशी संबंध आढळतो. उदाहरणार्थ, लठ्ठपणाचा काही प्रकारच्या स्तन, गर्भाशयाच्या आतील आवरण, मूत्रपिंड आणि मोठ्या आतड्याच्या कॅन्सरशी संबंध आहे.
म्हणून रोजच्या जीवनात काही साधे बदल उपयुक्त ठरू शकतात:
- आहारात भाज्या, फळे, कडधान्ये आणि तंतुमय पदार्थांचा समतोल समावेश करणे.
- नियमित चालणे आणि शक्य तितकी शारीरिक हालचाल करणे.
- शरीराचे वजन आरोग्यदायी मर्यादेत राखण्याचा प्रयत्न करणे.
- तंबाखू टाळणे आणि मद्यपान न करणे.
- झोप आणि दैनंदिन दिनचर्येकडे लक्ष देणे.
यापैकी कोणताही एक उपाय कॅन्सरपासून पूर्ण संरक्षण देत नाही. परंतु आरोग्यदायी सवयी अनेक आजारांचा धोका कमी करण्यात मदत करू शकतात.
महत्त्वाचे म्हणजे, एखाद्या व्यक्तीला कॅन्सर झाला म्हणून तिने चुकीचा आहार घेतला किंवा व्यायाम केला नाही, असा आरोप करणे योग्य नाही. निरोगी जीवनशैली असूनही कॅन्सर होऊ शकतो.
आरोग्यदायी जीवनशैली म्हणजे कॅन्सरविरुद्धची हमी नव्हे; ती स्वतःसाठी उचललेले एक महत्त्वाचे संरक्षणात्मक पाऊल आहे.
६. प्रदूषण आणि कामाच्या ठिकाणचे धोके
नागपूर, अमरावती, वाशिम किंवा विदर्भातील इतर भागांमध्ये राहणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीचे जीवन वेगळे आहे.
कुणी शेती करतो, कुणी कारखान्यात काम करतो, कुणी बांधकाम क्षेत्रात आहे, तर कुणी कार्यालयात.
काही पर्यावरणीय आणि व्यावसायिक संपर्क कॅन्सरचा धोका वाढवू शकतात.
वायुप्रदूषणाचा फुफ्फुसांच्या कॅन्सरशी संबंध आहे. काही कामाच्या ठिकाणी आसबेस्टॉससारखे पदार्थ, विशिष्ट औद्योगिक रसायने किंवा इतर कर्करोगकारक घटकांचा संपर्क धोकादायक असू शकतो. अतिनील किरणांचा अतिसंपर्क त्वचेच्या काही कॅन्सरचा धोका वाढवतो.
शेतीत काम करणाऱ्या व्यक्तींनी वापरल्या जाणाऱ्या रसायनांबाबत उत्पादनाच्या सूचनांचे पालन करणे, योग्य संरक्षण साधने वापरणे आणि सुरक्षित साठवण करणे महत्त्वाचे आहे. मात्र, सर्व कीटकनाशके किंवा सर्व शेतीतील संपर्क सारखाच कर्करोगकारक असतो, असा सरसकट निष्कर्ष काढता येत नाही. धोका पदार्थाच्या प्रकारावर, संपर्काच्या प्रमाणावर आणि कालावधीवर अवलंबून असतो.
घरातील धूर, बाहेरील प्रदूषण आणि कामाच्या ठिकाणचे धोके पूर्णपणे वैयक्तिक नियंत्रणात नसू शकतात. अशा परिस्थितीत सार्वजनिक आरोग्याचे नियम, सुरक्षित कामकाज आणि योग्य संरक्षण यांना महत्त्व आहे.
कॅन्सर प्रतिबंधाची जबाबदारी केवळ व्यक्तीची नसते; सुरक्षित वातावरण निर्माण करणे ही समाजाची आणि व्यवस्थेचीही जबाबदारी असते.
७. संसर्गामुळेही काही कॅन्सर होऊ शकतात
कॅन्सर हा संसर्गजन्य आजार नाही. कॅन्सर असलेल्या व्यक्तीच्या जवळ बसल्याने, तिच्यासोबत जेवल्याने किंवा तिला स्पर्श केल्याने कॅन्सर पसरत नाही.
परंतु काही विशिष्ट संसर्गांचा काही कॅन्सरशी संबंध असतो.
उदाहरणार्थ:
- ह्युमन पॅपिलोमाव्हायरस (HPV) च्या काही प्रकारांचा गर्भाशयाच्या मुखाच्या आणि इतर काही कॅन्सरशी संबंध आहे.
- हिपॅटायटिस बी आणि सी या विषाणूंच्या दीर्घकालीन संसर्गामुळे यकृताच्या कॅन्सरचा धोका वाढू शकतो.
- हेलिकोबॅक्टर पायलोरी या जिवाणूंच्या संसर्गाचा पोटाच्या कॅन्सरशी संबंध आहे.
यातील प्रत्येक संसर्ग झालेल्या व्यक्तीला कॅन्सर होतोच असे नाही. संसर्गाचा प्रकार, त्याचा कालावधी आणि इतर घटक महत्त्वाचे असतात.
हिपॅटायटिस बी आणि HPV यांच्याविरुद्ध लसी उपलब्ध आहेत. कोणाला कोणती लस योग्य आहे, हे वय, पूर्वीचे लसीकरण आणि वैयक्तिक परिस्थिती लक्षात घेऊन डॉक्टरांच्या सल्ल्याने ठरवावे. काही संसर्गांची तपासणी आणि उपचारही उपलब्ध आहेत.
म्हणून कॅन्सर प्रतिबंधात लसीकरण, सुरक्षित आरोग्यविषयक सवयी, योग्य तपासण्या आणि संसर्गाचे वैद्यकीय व्यवस्थापन यांनाही स्थान आहे.
८. आनुवंशिकता : कुटुंबात कॅन्सर असल्यास काय?
काही कुटुंबांमध्ये अनेक सदस्यांना कॅन्सर झाल्याचे दिसते. त्यामुळे इतर सदस्यांच्या मनात भीती निर्माण होऊ शकते.
“माझ्या आईला कॅन्सर झाला, तर मला होणार का?”
“वडिलांना कॅन्सर झाला, तर मुलांनाही तो होतो का?”
या प्रश्नांची उत्तरे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
बहुतेक कॅन्सर थेट एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे आजाराच्या स्वरूपात हस्तांतरित होत नाहीत. मात्र, काही व्यक्तींमध्ये विशिष्ट आनुवंशिक बदल जन्मतः असू शकतात. त्यामुळे काही प्रकारच्या कॅन्सरचा धोका वाढू शकतो.
कुटुंबातील अनेक जवळच्या नातेवाइकांना कॅन्सर झालेला असेल, कमी वयात कॅन्सर झाल्याचा इतिहास असेल किंवा विशिष्ट कॅन्सर वारंवार आढळत असेल, तर डॉक्टर आनुवंशिक समुपदेशन किंवा योग्य तपासणी सुचवू शकतात.
कुटुंबातील एका व्यक्तीला कॅन्सर झाला म्हणजे इतरांनाही तो होणार, असे नाही. तसेच कुटुंबात पूर्वी कॅन्सर झाला नाही, म्हणजे भविष्यात धोका नाही, असेही नाही.
कुटुंबाचा इतिहास हा घाबरण्याचा निकाल नाही; तो आवश्यक असल्यास अधिक जागरूक राहण्याचा संकेत आहे.
९. मग काही निरोगी व्यक्तींनाही कॅन्सर का होतो?
हा प्रश्न कॅन्सरविषयीच्या चर्चेत सर्वांत कठीण असतो.
एखादी व्यक्ती व्यसन करत नाही. ती घरचे अन्न खाते, नियमित काम करते, कुटुंबाची काळजी घेते आणि शक्य तितके निरोगी आयुष्य जगते. तरीही तिच्या आयुष्यात कॅन्सर येतो.
असे का?
कारण कॅन्सरची सर्व कारणे आपल्या नियंत्रणात नसतात. वाढत्या वयाबरोबर पेशींमध्ये बदल जमा होऊ शकतात. काही आनुवंशिक घटक असू शकतात. काही बाह्य संपर्क आपल्याला लक्षातही आलेले नसतात. आणि काही वेळा उपलब्ध तपासण्यांनंतरही एखाद्या व्यक्तीच्या कॅन्सरचे नेमके एकच कारण निश्चित करता येत नाही.
याचा अर्थ विज्ञान अपयशी ठरले, असा नाही. विज्ञान आपल्याला जोखीम ओळखायला, प्रतिबंध करायला, लवकर निदान करायला आणि उपचार सुधारायला मदत करते. पण प्रत्येक व्यक्तीच्या आजाराचे संपूर्ण स्पष्टीकरण नेहमीच मिळेल असे नाही.
म्हणून कॅन्सर झालेल्या व्यक्तीला दोष देणे थांबवले पाहिजे.
“तुम्ही गुटखा खात होता का?”
“तुमचा आहार चुकीचा होता का?”
“तुम्ही स्वतःची काळजी घेतली नाही का?”
असे प्रश्न विचारण्यापेक्षा आपण विचारले पाहिजे:
“तुम्हाला कोणत्या मदतीची गरज आहे?”
“उपचारासाठी आम्ही काय करू शकतो?”
“तुमच्या कुटुंबाला आधार कसा देता येईल?”
कधी कधी योग्य प्रश्न माणसाच्या मनावरील ओझे कमी करतो.
१०. कॅन्सरचा धोका कमी करण्यासाठी आजपासून काय करता येईल?
कॅन्सरपासून शंभर टक्के संरक्षण देणारा कोणताही एक उपाय नाही. तरीही वैज्ञानिक पुराव्यांवर आधारित काही पावले महत्त्वाची आहेत.
पहिले पाऊल : तंबाखूमुक्त आयुष्य.
सिगारेट, बिडी, गुटखा आणि इतर तंबाखूजन्य पदार्थ टाळा. व्यसन असल्यास ते सोडण्यासाठी मदत घ्या.
दुसरे पाऊल : मद्यपान टाळा.
मद्यपान न करणे हा कॅन्सरचा धोका कमी करण्याचा योग्य मार्ग आहे.
तिसरे पाऊल : आरोग्यदायी जीवनशैली.
समतोल आहार, नियमित शारीरिक हालचाल आणि आरोग्यदायी वजन राखण्याचा प्रयत्न करा.
चौथे पाऊल : लसीकरण आणि संसर्ग प्रतिबंध.
डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार HPV आणि हिपॅटायटिस बी लसीकरणाबाबत माहिती घ्या.
पाचवे पाऊल : सुरक्षित वातावरण.
प्रदूषण आणि कामाच्या ठिकाणी असलेल्या धोकादायक पदार्थांचा संपर्क शक्य तितका कमी करण्यासाठी योग्य संरक्षण वापरा.
सहावे पाऊल : लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नका.
शरीरात नवीन, असामान्य किंवा दीर्घकाळ टिकणारे बदल दिसल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. प्रत्येक लक्षण कॅन्सरचे नसते; पण योग्य तपासणी महत्त्वाची असते.
सातवे पाऊल : योग्य तपासणी आणि स्क्रीनिंग.
वय, लिंग, कौटुंबिक इतिहास आणि वैयक्तिक जोखीम लक्षात घेऊन कोणत्या तपासण्या आवश्यक आहेत, हे डॉक्टरांशी ठरवा. सर्वांनी सर्व प्रकारच्या कॅन्सरच्या तपासण्या करून घेणे आवश्यक नसते.
जागतिक आरोग्य संघटना आणि कर्करोग संशोधन संस्थांच्या २०२६ मधील विश्लेषणानुसार, जगभरातील नवीन कॅन्सर प्रकरणांपैकी सुमारे ३७ टक्के प्रकरणे तपासलेल्या प्रतिबंधनीय जोखीम घटकांशी संबंधित होती. हा जागतिक अंदाज आहे; प्रत्येक देश, व्यक्ती किंवा कॅन्सरच्या प्रकारासाठी हे प्रमाण समान नसते.
या आकडेवारीतून एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो: कॅन्सरची सर्व प्रकरणे टाळता येत नसली, तरी प्रतिबंधाच्या संधी दुर्लक्षित करता कामा नयेत.
११. भीती पसरवू नका, जागरूकता पसरवा
कॅन्सरबद्दल बोलताना दोन टोकांच्या चुका टाळल्या पाहिजेत.
पहिली चूक म्हणजे प्रत्येक गोष्टीला कॅन्सरशी जोडून लोकांना घाबरवणे.
दुसरी चूक म्हणजे “मला काही होणार नाही” असे मानून संभाव्य धोक्यांकडे दुर्लक्ष करणे.
या दोन्हींच्या मधला मार्ग म्हणजे वैज्ञानिक जागरूकता.
एखाद्याला गुटखा खाताना पाहिले, तर त्याची थट्टा करण्याऐवजी तंबाखूचे धोके समजावून सांगता येतील. कुटुंबात कॅन्सरचा इतिहास असल्यास अफवांवर विश्वास ठेवण्याऐवजी डॉक्टरांचा सल्ला घेता येईल. शरीरात एखादे लक्षण दिसल्यास इंटरनेटवर स्वतःच निदान करण्याऐवजी वैद्यकीय तपासणी करून घेता येईल.
आपण प्रत्येकाला बदलायला भाग पाडू शकत नाही. पण योग्य माहिती देऊ शकतो. स्वतःच्या सवयी बदलू शकतो. गरज पडल्यास दुसऱ्याचा हात धरू शकतो.
आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे, कॅन्सर झालेल्या व्यक्तीकडे दोषी म्हणून नव्हे, तर सन्मान आणि आधार मिळायला हवा अशा माणसाच्या नजरेने पाहू शकतो.
१२. पुढचा किरण
या भागात आपण कॅन्सरच्या जोखीम घटकांविषयी समजून घेतले. तंबाखू, मद्यपान, काही जीवनशैलीविषयक घटक, संसर्ग, आनुवंशिकता आणि पर्यावरणीय संपर्क यांची भूमिका पाहिली.
परंतु कॅन्सरविषयी जागरूकता म्हणजे केवळ कारणे जाणून घेणे नाही. शरीर कोणते संकेत देत आहे, कोणती लक्षणे तपासून घ्यावीत आणि निदानासाठी योग्य वेळी डॉक्टरांकडे कसे जावे, हे समजणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
कारण अनेकदा भीतीचा सर्वांत मोठा स्रोत आजार नसतो; तर माहितीचा अभाव, गैरसमज आणि अनिश्चितता असते.
म्हणून पुढील भागात आपण जाणून घेऊया:
“शरीराचे संकेत : कोणती लक्षणे दुर्लक्षित करू नयेत आणि डॉक्टरांकडे कधी जावे?”
शरीराचा प्रत्येक बदल कॅन्सर नसतो. पण प्रत्येक महत्त्वाच्या बदलाकडे दुर्लक्ष करणेही योग्य नाही.
भीती नको... जागरूकता हवी.
नैराश्य नको... नव्या आयुष्याची दिशा हवी.
कॅन्सर समजून घ्या. धोके ओळखा. शक्य ते प्रतिबंध करा. आणि गरज पडल्यास योग्य वैद्यकीय मदत घेण्यास विलंब करू नका.
Cancer is not the end of life. Awareness can open the door to prevention, timely diagnosis, treatment and hope.
------------------------------------------------------------
लेखन : अविनाश भिमराव ढळे
एक अश्वस्थामा
-------------------------------------------------------------
वैद्यकीय सूचना: हा लेख कॅन्सरविषयी जनजागृती करण्यासाठी आहे.
तो वैयक्तिक निदान किंवा उपचारांचा पर्याय नाही.
कॅन्सरचा धोका आणि आवश्यक तपासण्या व्यक्तीनुसार बदलतात.
वैयक्तिक आरोग्यविषयक निर्णयांसाठी पात्र डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
