ययाती : एक साहित्यिक, मानसिक आणि तात्त्विक शोध
भाग १ : अतृप्त इच्छांचा अनंत प्रवास
लेखक : अविनाश भिमराव ढळे | एक अश्वत्थामा
_____________________________________________
माणसाच्या आयुष्याचा सर्वांत मोठा विरोधाभास कोणता असेल, तर तो म्हणजे सुखाच्या शोधात निघालेल्या माणसाला सुख मिळाल्यानंतरही त्याचा शोध संपत नाही. इच्छा पूर्ण होतात, अपेक्षा वास्तवात उतरतात, स्वप्ने सत्यात येतात; तरी मनाच्या एखाद्या अज्ञात कोपऱ्यात अपूर्णतेची जाणीव शिल्लक राहते. माणूस पुन्हा नव्या इच्छेचा हात धरतो, नव्या स्वप्नामागे धावतो आणि आपल्या असमाधानाचे कारण बाह्य परिस्थितीत शोधत राहतो. परंतु कधी कधी त्याच्या असमाधानाचे मूळ परिस्थितीत नसते, तर इच्छांकडे पाहण्याच्या त्याच्या दृष्टिकोनात असते. मानवी मनाच्या याच गुंतागुंतीचा शोध घेण्यासाठी वि. स. खांडेकर यांच्या ‘ययाती’ या कादंबरीकडे पुन्हा वळावे लागते.
‘ययाती’ ही केवळ पौराणिक कथानकावर आधारलेली कादंबरी नाही. ती मानवी जीवनातील वासना, प्रेम, महत्त्वाकांक्षा, अहंकार, त्याग आणि आत्मबोध यांचा शोध घेणारी साहित्यकृती आहे. महाभारतातील ययातीच्या आख्यानाला खांडेकरांनी आधुनिक मानवी जीवनाच्या प्रश्नांशी जोडले. त्यामुळे ययाती हा केवळ एका विशिष्ट काळातील राजा राहत नाही; तो स्वतःच्या इच्छांशी झगडणाऱ्या माणसाचे प्रतीक बनतो. त्याच्या जीवनाकडे पाहताना आपण एका राजाच्या सुखदुःखांचा विचार करतो, पण त्याच वेळी आपल्या स्वतःच्या इच्छांचे स्वरूप, आपल्या निर्णयांची कारणे आणि आपल्या समाधानाच्या कल्पनाही तपासू लागतो. साहित्याचे सामर्थ्य याच ठिकाणी असते. ते आपल्याला दुसऱ्याचे जीवन दाखवते; पण त्या जीवनाच्या आरशात आपल्याच मनाचे प्रतिबिंब दिसू लागते.
ययातीच्या व्यक्तिमत्त्वाचा विचार करताना सर्वप्रथम भोगलालसेचा अर्थ समजून घेणे आवश्यक आहे. भोग म्हणजे केवळ शारीरिक सुख नव्हे. मानवी जीवनातील सुख मिळवण्याची, त्याचा अनुभव घेण्याची आणि तो अनुभव पुन्हा पुन्हा प्राप्त करण्याची इच्छा या संकल्पनेशी संबंधित आहे. संपत्ती, सत्ता, सौंदर्य, तारुण्य, प्रेम, प्रतिष्ठा आणि इंद्रियसुख या सर्व गोष्टी माणसाला आकर्षित करतात. त्यांमध्ये आनंद शोधणे ही मानवी स्वभावाची नैसर्गिक प्रक्रिया आहे. प्रश्न आनंदाची इच्छा असण्यात नाही; प्रश्न असा आहे की त्या इच्छेची पूर्तता करण्यासाठी माणूस किती दूर जातो आणि इच्छा पूर्ण झाल्यानंतरही त्याचे मन समाधानी राहते का.
एखाद्या माणसाला संपत्ती मिळवायची असते. त्यासाठी तो कष्ट करतो, वेळ खर्च करतो, अनेक अडचणींना सामोरा जातो. संपत्ती प्राप्त झाल्यानंतर त्याच्या जीवनातील काही समस्या सुटतात आणि त्याला सुरक्षिततेची जाणीव मिळते. परंतु त्यानंतर अधिक संपत्ती मिळवणे हेच त्याच्या जीवनाचे प्रमुख ध्येय बनले, तर संपत्तीचा उपयोग आणि संपत्तीची आसक्ती यांतील सीमारेषा धूसर होऊ लागते. पूर्वी संपत्ती त्याच्या जीवनासाठी साधन होती; आता जीवनच संपत्ती मिळवण्याचे साधन बनते. माणसाच्या इच्छेचे हे रूपांतर सूक्ष्म असले, तरी त्याचे परिणाम व्यापक असतात. तो जे मिळवण्यासाठी जगत होता, त्याच गोष्टीच्या प्राप्तीसाठी स्वतःचे जगणे विसरू लागतो.
ययातीच्या कथेकडे पाहताना अशाच मानसिक प्रक्रियेचा विचार करावा लागतो. त्याच्या जीवनात भोगांची इच्छा केवळ एखाद्या क्षणिक आकर्षणापुरती मर्यादित राहत नाही. ती त्याच्या निर्णयांवर आणि जीवनदृष्टीवर प्रभाव टाकणारी प्रवृत्ती बनते. त्याला मिळणाऱ्या सुखापेक्षा सुख मिळवण्याची आणि ते टिकवून ठेवण्याची ओढ अधिक महत्त्वाची ठरते. त्यामुळे त्याच्या कथेतून निर्माण होणारा मूलभूत प्रश्न असा आहे की, इच्छा पूर्ण करण्याची क्षमता वाढली म्हणून माणसाचे समाधानही वाढते का? की इच्छा पूर्ण करण्यासाठी मिळणारी प्रत्येक नवी संधी मनाला आणखी काहीतरी हवे असण्याची सवय लावते?
मानवी मनाच्या संदर्भात या प्रश्नाचे उत्तर सरळ नाही. प्रत्येक इच्छा दुःखाचे कारण असते, असे म्हणणे चुकीचे ठरेल. इच्छा नसतील, तर प्रगतीची प्रेरणा, ज्ञानाची ओढ, प्रेमाची आकांक्षा आणि चांगले जीवन घडवण्याची धडपडही दुर्बल होऊ शकते. माणसाला अधिक चांगले जगायचे असते म्हणून तो प्रयत्न करतो. त्याला आपल्या कुटुंबासाठी सुरक्षित भविष्य निर्माण करायचे असते म्हणून तो मेहनत करतो. त्याला काहीतरी नवे शिकायचे असते म्हणून तो अज्ञाताचा शोध घेतो. या इच्छा जीवनाला दिशा देतात. परंतु इच्छा आणि आसक्ती यांच्यातील फरक ओळखता आला नाही, तर जीवनाला दिशा देणारी शक्तीच माणसाला बांधून ठेवू शकते.
इच्छा एखादे ध्येय दाखवते; आसक्ती मात्र त्या ध्येयाविना आपले अस्तित्वच अपूर्ण आहे, अशी भावना निर्माण करू शकते. एखादी गोष्ट मिळाली तर आनंद होईल, ही इच्छा आहे. ती गोष्ट मिळालीच पाहिजे, अन्यथा माझे जीवन निरर्थक आहे, अशी मानसिकता निर्माण झाली तर त्या इच्छेचे स्वरूप बदलते. पहिल्या अवस्थेत माणूस आपल्या ध्येयासाठी प्रयत्न करतो; दुसऱ्या अवस्थेत त्याचे संपूर्ण मानसिक जग त्या ध्येयाभोवती फिरू लागते. इच्छापूर्तीचा आनंद तेव्हा स्वातंत्र्य देण्याऐवजी नव्या अपेक्षांचे बंधन निर्माण करू शकतो.
ययातीच्या कथेत तारुण्य आणि वृद्धत्व यांचा प्रश्न याच कारणामुळे तात्त्विक महत्त्व प्राप्त करतो. तारुण्य हे केवळ शरीराचे वय नसते. त्याच्याशी सामर्थ्य, सौंदर्य, उत्साह, स्वातंत्र्य आणि असंख्य शक्यतांची भावना जोडलेली असते. तारुण्यात माणसाला आयुष्य पुढे पसरलेले दिसते. भविष्यात अनेक अनुभव घेता येतील, अनेक स्वप्ने पूर्ण करता येतील, असे त्याला वाटते. वृद्धत्वाची जाणीव मात्र काळाच्या मर्यादा समोर आणते. शरीर बदलते, सामर्थ्य बदलते आणि आयुष्य अनंतकाळ टिकणारे नाही, याची जाणीव तीव्र होते. ही जाणीव स्वीकारणे प्रत्येकाला सहज शक्य होत नाही.
माणसाला केवळ तारुण्य आवडते म्हणून तो त्याला धरून ठेवण्याचा प्रयत्न करत नाही; अनेकदा त्याला तारुण्याच्या समाप्तीबरोबर स्वतःच्या सामर्थ्याची, आकर्षणाची किंवा महत्त्वाची जाणीव कमी होईल, अशी भीती वाटते. शरीराच्या बदलांपेक्षा त्या बदलांशी जोडलेली मानसिक असुरक्षितता त्याला अधिक अस्वस्थ करू शकते. तारुण्य टिकवण्याची इच्छा अशा वेळी जीवनाचा आनंद घेण्यापेक्षा काळाच्या प्रवाहाविरुद्ध लढण्याची धडपड बनते. माणूस वर्तमानातील अनुभवाचा स्वीकार करण्याऐवजी हरवत चाललेल्या अनुभवाला पुन्हा मिळवण्याच्या कल्पनेत अडकतो.
ययातीच्या जीवनातील तारुण्याची ओढ या संदर्भात केवळ एका राजाची विलक्षण इच्छा म्हणून समजून घेणे अपुरे ठरेल. ती काळाच्या मर्यादांना नाकारू पाहणाऱ्या मानवी मनाचे प्रतीक म्हणूनही समजता येते. माणसाला जे आवडते, ते कायम राहावे असे वाटते. प्रिय व्यक्ती कायम जवळ असावी, सौंदर्य कधीही कमी होऊ नये, सामर्थ्य कधीही क्षीण होऊ नये आणि आनंदाचा क्षण कधीही संपुष्टात येऊ नये, अशी त्याची अपेक्षा असते. पण जीवनाचे स्वरूपच परिवर्तनशील आहे. जे जन्माला येते, ते बदलते; जे बदलते, ते कधीतरी संपते. या वास्तवाचा स्वीकार करणे आणि त्याविरुद्ध निष्फळ संघर्ष करणे यांतच मानवी विवेकाची कसोटी दडलेली आहे.
येथे ययातीचा प्रश्न अधिक व्यापक होतो. माणसाला जे मिळाले आहे, त्याचा आनंद घेण्याऐवजी जे निघून जाणार आहे त्याच्या भीतीत तो जगू लागला, तर त्याच्या हातातील वर्तमानही निसटू लागते. हरवण्याची भीती वर्तमानातील आनंदावर सावली टाकते. भविष्यातील सुरक्षिततेच्या शोधात वर्तमानातील समाधान हरवते. आयुष्य वाढवण्याच्या, तारुण्य टिकवण्याच्या किंवा सुख कायम राखण्याच्या इच्छेत माणूस जगण्याच्या मूळ अर्थालाच विसरू शकतो. जीवनाचे सौंदर्य केवळ त्याच्या कालावधीत नसते; त्या काळात आपण कसे जगतो, कोणत्या मूल्यांना जपतो आणि आपल्या अनुभवांना कोणता अर्थ देतो, यांतही ते असते.
ययातीचा अभ्यास करताना त्याला केवळ दोष देणे किंवा त्याच्या इच्छांना नैतिकतेच्या एका निश्चित चौकटीत बसवणे पुरेसे नाही. साहित्यिक पात्राचे महत्त्व त्याच्या कृतींचे समर्थन करण्यात नसते; त्या कृतींमागील मानसिक आणि नैतिक गुंतागुंत उलगडण्यात असते. ययातीची भोगलालसा आपल्याला अस्वस्थ करते, कारण तिच्यामध्ये मानवी स्वभावातील एक ओळखीचा पैलू दिसतो. आपल्यालाही अनेकदा अधिक हवे असते. आपण आपल्या इच्छांना योग्य ठरवण्यासाठी कारणे शोधतो. स्वतःच्या सुखाला प्राधान्य देताना इतरांच्या भावनांचा विचार दुय्यम ठरू शकतो. एखादी गोष्ट आपल्याला हवी आहे, म्हणून ती मिळवण्याचा आपल्याला अधिकार आहे, अशी समजूतही मनात निर्माण होऊ शकते.
मात्र, इच्छा असणे आणि ती पूर्ण करण्याचा अधिकार असणे या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. मानवी स्वातंत्र्याचा अर्थ स्वतःच्या इच्छेनुसार वागण्याची अमर्याद मुभा नव्हे. आपल्या कृतींमुळे इतरांच्या जीवनावर काय परिणाम होतात, त्यांच्या भावनांचा आणि स्वातंत्र्याचा आपण किती आदर करतो, तसेच आपल्या निर्णयांची जबाबदारी स्वीकारण्याची तयारी आपल्यात आहे का, हे प्रश्नही स्वातंत्र्याइतकेच महत्त्वाचे आहेत. स्वतःचे सुख शोधताना इतरांना केवळ आपल्या सुखाचे साधन मानले, तर त्या सुखाच्या नैतिक पायालाच तडा जातो. ययातीच्या जीवनातील नातेसंबंधांचा पुढील अभ्यास करताना ही बाब विशेष महत्त्वाची ठरणार आहे.
मानवी मनाची आणखी एक गुंतागुंत म्हणजे स्वतःच्या वर्तनाचे समर्थन करण्याची त्याची प्रवृत्ती. दुसऱ्याच्या कृतीत स्वार्थ दिसतो, तेव्हा आपण त्याचा सहज निषेध करतो; परंतु आपल्या कृतीमागे स्वार्थ असेल, तर आपण त्याला गरज, परिस्थिती, प्रेम किंवा अधिकार यांसारखी नावे देऊ शकतो. स्वतःच्या वर्तनाचे समर्थन करणे नेहमी चुकीचे नसते, कारण प्रत्येक कृतीमागे परिस्थितीचे संदर्भ असतात. पण स्वतःच्या इच्छांची चिकित्सा करण्याऐवजी त्यांना कायम योग्य ठरवण्याची सवय लागली, तर आत्मपरीक्षणाची शक्यता कमी होते. माणूस स्वतःला समजून घेण्याऐवजी स्वतःचीच बाजू सिद्ध करण्यात व्यस्त होतो.
ययातीच्या कथेतून आपल्याला म्हणूनच आत्मपरीक्षणाची गरज जाणवते. माणसाने स्वतःच्या इच्छा नाकाराव्यात, असा या विचाराचा अर्थ नाही. उलट, आपल्या इच्छांचे स्वरूप स्पष्टपणे समजून घेणे आवश्यक आहे. मला एखादी गोष्ट का हवी आहे? ती मिळाल्याने माझ्या जीवनात नेमका कोणता बदल होईल? तिच्या प्राप्तीसाठी मी कोणती किंमत मोजायला तयार आहे? त्या किमतीचा भार माझ्याबरोबर इतरांनाही सहन करावा लागणार आहे का? आणि ती गोष्ट मिळाली नाही, तर मी माझ्या जीवनाचे मूल्य कमी समजेन का? अशा प्रश्नांची उत्तरे शोधण्याची तयारी असेल, तर इच्छा आपल्या जीवनाचा भाग राहते; ती आपल्या संपूर्ण अस्तित्वावर सत्ता गाजवू लागण्याची शक्यता कमी होते.
याच ठिकाणी भोग आणि समाधान यांतील मूलभूत फरक स्पष्ट होतो. भोग म्हणजे एखाद्या सुखाचा अनुभव घेणे; समाधान म्हणजे त्या अनुभवाला आपल्या जीवनात योग्य स्थान देता येणे. भोगाचा आनंद एखाद्या क्षणापुरता असू शकतो, तर समाधानाचा संबंध आपल्या अपेक्षा, मूल्ये आणि जीवनाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनाशी असतो. भरपूर सुखसुविधा असलेल्या व्यक्तीच्या मनात असमाधान असू शकते; तर मर्यादित साधनांमध्ये जगणाऱ्या व्यक्तीला आपल्या जीवनात अर्थ आणि आनंद सापडू शकतो. याचा अर्थ गरिबीचे गौरवीकरण करणे किंवा सुखसुविधा अनावश्यक ठरवणे असा नाही. तर बाह्य साधनांची उपलब्धता आणि अंतर्मनातील समाधान यांचा संबंध सरळरेषीय नसतो, एवढेच यातून अधोरेखित होते.
‘ययाती’ या कादंबरीचे आधुनिक महत्त्व येथे उलगडते. आजचा माणूस तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने पूर्वीपेक्षा अधिक वेगाने जगाशी जोडला गेला आहे. त्याच्यासमोर यशाच्या, सौंदर्याच्या, संपत्तीच्या आणि प्रसिद्धीच्या असंख्य प्रतिमा सतत उभ्या राहतात. दुसऱ्यांच्या आयुष्यातील आकर्षक क्षण पाहून स्वतःच्या जीवनाचे मूल्यमापन करण्याची प्रवृत्ती वाढू शकते. आपल्याकडे जे आहे त्यापेक्षा दुसऱ्याकडे जे आहे, त्याला अधिक महत्त्व मिळू लागते. मग स्वतःच्या यशाचा आनंद घेण्यासाठीही बाह्य मान्यतेची गरज भासू शकते. किती लोक आपले कौतुक करतात, किती जण आपल्याला ओळखतात किंवा आपल्या कामाला किती प्रसिद्धी मिळते, यांवर स्वतःच्या मूल्याची भावना अवलंबून राहू शकते.
ही आधुनिक परिस्थिती ययातीच्या पौराणिक जगापेक्षा अनेक बाबतींत वेगळी आहे. तरीही इच्छांची वाढ, तुलनेतून निर्माण होणारे असमाधान आणि मिळवलेल्या गोष्टींपेक्षा न मिळालेल्या गोष्टींकडे अधिक लक्ष जाणे या मानसिक प्रवृत्ती आजही दिसतात. त्यामुळे ययातीला आधुनिक काळाशी जोडताना त्याला आजच्या माणसाची हुबेहूब प्रतिकृती मानण्याची गरज नाही. त्याच्या कथेतून समोर येणाऱ्या प्रश्नांना आजच्या जीवनाच्या संदर्भात तपासणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
खांडेकरांच्या लेखनाचे सामर्थ्य याच प्रकारच्या चिंतनाला चालना देण्यात आहे. पौराणिक कथेला केवळ जुन्या काळातील घटना म्हणून न मांडता तिच्यातून मानवी जीवनातील व्यापक प्रश्न उलगडणे, ही त्यांच्या कादंबरीची महत्त्वाची वैशिष्ट्यपूर्ण दिशा आहे. ययातीचे व्यक्तिमत्त्व आपल्याला मानवी इच्छांची ताकद दाखवते; पण त्याचबरोबर इच्छांच्या मर्यादांचा विचार करण्यासही भाग पाडते. देवयानी, शर्मिष्ठा, कच आणि पुरू यांसारख्या पात्रांशी असलेल्या त्याच्या संबंधांतून प्रेम, अहंकार, समर्पण, कर्तव्य आणि नैतिक जबाबदारीचे वेगवेगळे अर्थ पुढे येतात. त्यामुळे ययातीचा अभ्यास एका व्यक्तीच्या भोगलालसेपुरता मर्यादित राहत नाही; तो मानवी संबंधांच्या आणि जीवनमूल्यांच्या व्यापक अभ्यासात परिवर्तित होतो.
या सर्व विचारांचा केंद्रबिंदू मात्र एकच आहे. माणसाला सुख हवे असते, पण सुखाचा अर्थ काय, याचे उत्तर त्याला स्वतः शोधावे लागते. सुख म्हणजे इच्छांची अखंड पूर्तता, की इच्छांशी विवेकपूर्ण संबंध निर्माण करण्याची क्षमता? सुख म्हणजे जे आवडते ते मिळवणे, की जे मिळाले आहे त्याचे महत्त्व समजून घेणे? आणि समाधान म्हणजे सर्व इच्छा संपणे, की इच्छा असूनही त्यांच्यामुळे स्वतःचे स्वातंत्र्य आणि विवेक गमावू न देणे? हे प्रश्न एका निश्चित उत्तराने संपत नाहीत. त्यांची उत्तरे प्रत्येक व्यक्तीच्या अनुभवांतून, निर्णयांतून आणि आत्मपरीक्षणातून आकार घेतात.
ययातीच्या जीवनाचा तात्त्विक शोध घेताना आपल्याला कोणत्याही एका निष्कर्षावर घाईने पोहोचायचे नाही. त्याच्या कृतींच्या परिणामांचा, त्याच्या मानसिकतेचा आणि त्याच्या नात्यांचा अभ्यास करताना आपण मानवी स्वभावातील विरोधाभास समजून घेण्याचा प्रयत्न करायचा आहे. कारण माणूस केवळ त्याच्या इच्छांनी परिभाषित होत नाही; त्या इच्छांशी तो कसा वागतो, त्यांच्यासाठी कोणती किंमत मोजतो आणि स्वतःच्या चुका ओळखण्याची क्षमता त्याच्यात किती आहे, यावरही त्याचे व्यक्तिमत्त्व आकार घेत असते.
ययातीचा शोध म्हणूनच एका राजाच्या भोगलालसेपासून सुरू होतो, पण त्याचा खरा प्रवास मानवी मनाच्या अतृप्ततेपर्यंत येऊन पोहोचतो. माणसाला हवे ते सर्व मिळाले, तरी त्याला स्वतःला समजून घेता आले नाही, तर प्राप्तीचे समाधानात रूपांतर होईलच असे नाही. उलट, स्वतःच्या इच्छांचे स्वरूप समजून घेण्याची क्षमता निर्माण झाली, तर अपूर्णतेच्या जाणीवेतूनही जीवनाचा अर्थ शोधता येऊ शकतो.
कदाचित ययाती आपल्याला विचारायला लावणारा सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न हाच आहे : माणसाने आयुष्यभर काय मिळवले, यापेक्षा त्या मिळवण्याच्या प्रवासात तो स्वतःला किती ओळखू शकला?
कारण इच्छांची पूर्तता ही जीवनातील एक शक्यता आहे; पण आत्मबोध हा स्वतःच्या जीवनाकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याचा क्षण आहे. आणि या दोन गोष्टींमधील अंतर समजून घेण्याचा प्रयत्न म्हणजेच ययातीच्या साहित्यिक, मानसिक आणि तात्त्विक शोधाची खरी सुरुवात.
पुढील भागात : देवयानीचे व्यक्तिमत्त्व, तिचा स्वाभिमान, अपेक्षांचे ओझे आणि प्रेमातील अधिकारभावना यांचा साहित्यिक व मानसिक मागोवा यावर विश्लेषण करूया.
____________________________________________
आपला
लेखक : अविनाश भिमराव ढळे | एक अश्वस्थामा
Copyright ©️ all Rights are reserved under copyright act.
