माणूस हा निसर्गाचा सर्वात मोठा चमत्कार आहे, यात तिळमात्र शंका नाही. त्याने विज्ञानाचा शोध लावला, चंद्रावर पाऊल ठेवले आणि समुद्राच्या तळाशी जाऊन रहस्ये शोधून काढली. पण या सर्व महान गोष्टी एका बाजूला, आणि "इथे मोफत काहीतरी मिळत आहे" ही पाटी पाहिल्यानंतर मानवी मेंदूमध्ये होणारे रासायनिक बदल एका बाजूला!माझा असा प्रामाणिक विश्वास आहे की, माणसाला स्वर्गाचे तिकीट जरी पाच रुपयाला विकत घ्यायला सांगितले, तर तो दहावेळा विचार करेल—"स्वर्गात नक्की काय काय सुविधा आहेत? तिथे पंखे नीट चालतात का?" पण जर नरकाच्या दाराबाहेर "मोफत प्रवेश, सोबत एक कोळशाची गोणी फ्री!" अशी पाटी लावली, तर तिथे अर्ध्या तासात तीन किलोमीटर लांब रांग लागेल. हा माणसाचा दोष नाही, हा त्याच्या डीएनएचा मूळ स्वभाव आहे.
'मोफत' या पाच अक्षरी शब्दाची जादुई शक्ती'मोफत' (Free) हा शब्द नसून, तो एक संमोहन मंत्र आहे. हा शब्द कानावर पडताच माणसाची विचार करण्याची शक्ती, त्याची प्रतिष्ठा, त्याचा सुशिक्षितपणा आणि त्याचा विवेक एका सेकंदात गायब होतो.समजा, तुम्ही रस्त्याने चालला आहात. एका दुकानाबाहेर एक गृहस्थ ओरडत आहे, "या घ्या प्लास्टीकच्या बादल्या, फक्त ५० रुपये!" लोक त्याच्याकडे ढुंकूनही पाहत नाहीत. लोक असे तोंड करून निघून जातात जणू काही त्या बादल्या पाहिल्याने त्यांच्या प्रतिष्ठेला धक्का पोहचेल. पण अचानक, तो दुकानदार आपली रणनीती बदलतो. तो एक मोठी पाटी लावतो: "एक ५०० रुपयांची साडी खरेदी करा आणि त्यावर ५ रुपयांची प्लास्टिकची बादली अगदी मोफत मिळवा!"आता चमत्कार पहा! ज्या महिलांना साडीची अजिबात गरज नव्हती, ज्या केवळ भाजी आणायला बाहेर पडल्या होत्या, त्या एका सेकंदात त्या दुकानावर तुटून पडतात. ५०० रुपये खर्च करून ५ रुपयांची बादली 'मोफत' मिळवण्यात जे परमसुख आहे, ते सुख कदाचित हिमालयात तपश्चर्या करणाऱ्या साधूलाही मिळत नसेल. घरी आल्यावर त्या महिला अत्यंत अभिमानाने आपल्या पतीला सांगतात, "बघा, आज पाच रुपयांची बादली कशी फुकट आणली!" तो बिचारा पती ५०० रुपयांच्या साडीचा हिशोब लावण्यातच आपले मानसिक संतुलन गमावून बसतो.
बफे सिस्टीम आणि मानवी पोटाची कमाल लवचिकताकुठल्याही लग्नात किंवा पार्टीत जेव्हा 'बफे सिस्टीम' (Buffet) असते, तेव्हा मानवी मानसिकतेचे खरे दर्शन घडते. कारण तिथे प्रवेशाचे तिकीट नसते (किंवा ते आधीच लग्नाच्या पत्रिकेच्या रूपाने मिळालेले असते). तिथे गेल्यानंतर माणसाला कळते की, आता जे काही खायचे आहे ते 'मोफत' आहे, कारण त्याचे वेगळे पैसे द्यायचे नाहीत.नॉर्मल दिवशी घरात जेवताना हाच माणूस अर्धी चपाती आणि थोडीशी डाळ खाऊन म्हणतो, "नाही गं, आजकाल माझं डायटिंग सुरू आहे. वजन खूप वाढतंय." पण बफेच्या रांगेत उभे राहिल्यावर त्याच्यातील 'डायटिंग' करणारा सुसंस्कृत माणूस कुठे गायब होतो, हे त्याचे त्यालाच कळत नाही.त्याच्या हातातील ती प्लेट म्हणजे जणू काही एखादा बांधकाम व्यावसायिक विटा रचतो, तशी दिसते.खाली पुऱ्यांचा पाया रचला जातो.त्यावर पनीरच्या भाजीचा सिमेंटसारखा थर दिला जातो.एका कोपऱ्यात गुलाबजाम आणि दुसऱ्या कोपऱ्यात चायनीज नूडल्स एकमेकांशी हस्तांदोलन करत असतात.आणि त्या संपूर्ण डोंगरावर आइसक्रीमचा कळस चढवला जातो!तुम्ही त्या माणसाला विचारले, "भाऊ, पनीरच्या भाजीसोबत आइसक्रीम आणि नूडल्स एकत्र कोण खातं का?"तर तो अत्यंत गंभीरपणे उत्तर देतो, "अरे मित्रा, सोडून कुठे द्यायचं? फुकट आहे ना, पोटात जागा नाही झाली तर लिव्हरमध्ये साठवून ठेवेन, पण सोडणार नाही!"त्या रात्री घरी आल्यावर तो माणूस पोटदुखीच्या तीन गोळ्या खातो. त्या गोळ्या शंभर रुपयांच्या असतात, पण लग्नातील वीस रुपयांचे अतिरिक्त अन्न फुकट खाल्ल्याचा आनंद त्या शंभर रुपयांपेक्षा खूप मोठा असतो.
हॉटेलमधील 'फ्री' वस्तूंचा संघर्षतुम्ही कधी एखाद्या सुशिक्षित, कॉर्पोरेट कंपनीत काम करणाऱ्या मोठ्या साहेबांना हॉटेलमधून बाहेर पडताना पाहिले आहे का? हॉटेलचे बिल पाच हजार रुपये झालेले असते, ज्यावर ते हसत-हसत स्वाक्षरी करतात. पण खरा संघर्ष सुरू होतो बिल आल्यानंतर मिळणाऱ्या 'बडीशेप आणि साखरेच्या' डब्यापाशी!तो पाच हजार रुपयांचे बिल भरणारा माणूस, त्या डब्यातून चमचाभर बडीशेप आपल्या हातात घेतो. तितक्यावर त्याचे समाधान होत नाही. तो आजूबाजूला पाहतो आणि गुपचूप दुसरी मूठ भरून बडीशेप आपल्या खिशात टाकतो. ही बडीशेप घरी जाऊन तो कधीच खात नाही, ती खिशातच राहून कपडे धुताना मशीनमध्ये नष्ट होते. पण 'हॉटेलवाल्याकडून काहीतरी फुकट वसूल केले' ही जी भावना असते, ती त्या माणसाला जग जिंकल्याचा आनंद देऊन जाते.आणखी एक उत्तम उदाहरण म्हणजे हॉटेल्स किंवा विमानातील 'शॅम्पू आणि साबणाच्या' छोट्या बाटल्या. माणूस जेव्हा एखाद्या थ्री-स्टार किंवा फाईव्ह-स्टार हॉटेलमध्ये राहतो, तेव्हा तो त्या खोलीचे दिवसाला चार हजार रुपये देत असतो. पण खोली सोडताना, तो बाथरूममधील त्या पाच-पाच रुपयांच्या शॅम्पूच्या बाटल्या, लहान साबण आणि अगदी ती मोफत मिळणारी चप्पलही आपल्या बॅगेत अत्यंत कौशल्याने लपवतो.जर हॉटेलवाल्याने बेडची गादी फुकट दिली असती, तर आमचा भारतीय माणूस ती सुद्धा सूटकेसमध्ये दाबून घेऊन आला असता, यात मला शंका नाही. घरी आल्यावर त्या शॅम्पूच्या बाटल्या कपाटात अशा जपून ठेवल्या जातात जणू काही ती सोन्याची बिस्किटे आहेत!
मॉलमधील 'बाय वन गेट वन फ्री'चा सापळामॉल संस्कृतीने मानवाच्या या फुकट खाण्याच्या सवयीचा इतका अचूक अभ्यास केला आहे की, त्यांनी यावर संपूर्ण व्यवसाय उभा केला. मॉलमधील सर्वात मोठा सापळा म्हणजे "Buy 1 Get 1 Free" किंवा "Buy 2 Get 3 Free".एका माणसाला फक्त एकाच जिन्सची गरज असते. तो दुकानात जातो. तिथे पाटी असते: "एक जिन्स ११०० रुपयांना, पण ३ खरेदी करा आणि २ मोफत मिळवा!"आता त्या माणसाचे गणित सुरू होते. तो विचार करतो—"एक घेतली तर ११०० पडतील. पाच घेतल्या तर ३३०० पडतील. म्हणजे मला दोन जिन्स चक्क फुकट मिळत आहेत!"तो माणूस एका जिन्सऐवजी पाच जिन्स खरेदी करून घरी येतो. त्याचे ३३०० रुपये खर्च होतात. घरी आल्यावर त्याची पत्नी विचारते, "अहो, तुम्हाला तर एकाच जिन्सची गरज होती ना? मग पाच का आणल्या?"तो अभिमानाने छाती फुगवून सांगतो, "अगं तुला कळत नाही, दोन जिन्स फुकट मिळाल्या! २२०० रुपयांचा फायदा झाला आपला आज!"त्या दोन 'फुकट' मिळालेल्या जिन्स पुढची पाच वर्षे कपाटात तशाच पडून राहतात, कारण त्या माणसाचे वजन वाढल्यामुळे त्या त्याला होतच नाहीत. पण २२०० रुपयांचा 'फायदा' झाल्याचा आनंद त्याला दररोज नवीन ऊर्जा देत असतो.
डिजिटल युगातील 'फ्री वाय-फाय' आणि डेटाचा थरारआजचा माणूस आधुनिक झाला आहे. आता त्याला फक्त कपडे किंवा अन्न फुकट नको आहे, तर त्याला 'डेटा' फुकट पाहिजे आहे. 'फ्री वाय-फाय' (Free Wi-Fi) हे आजच्या काळातील सर्वात मोठे व्यसन आहे.एखादा माणूस विमानतळावर किंवा रेल्वे स्टेशनवर जातो. तिथे त्याला 'फ्री वाय-फाय'चे नेटवर्क दिसते. त्याचे स्वतःचे नेटवर्क खूप चांगले चालत असते, त्याच्याकडे ५जी चा अमर्याद डेटा असतो. पण 'फ्री' हा शब्द पाहिल्यावर त्याचा संयम सुटतो. तो आपले चालू नेटवर्क बंद करतो आणि त्या फ्री वाय-फायशी जोडण्याचा प्रयत्न करतो.त्यासाठी तो आपली वैयक्तिक माहिती, ई-मेल आयडी, फोन नंबर आणि अगदी स्वतःच्या जन्मतारीखेसह सर्व काही त्या अनोळखी नेटवर्कला देऊन टाकतो. त्यानंतर तो इंटरनेटवर काय पाहतो? तर यूट्यूबवर 'घरच्या घरी डाळ फ्राय कशी बनवावी' हा दोन मिनिटांचा व्हिडिओ! त्या दोन मिनिटांच्या मोफत व्हिडिओसाठी त्याने आपल्या फोनमधील सर्व गोपनीय माहिती जगाला मोफत वाटलेली असते. पण त्याचे समाधान हेच असते की, "आज मी सरकारचा वाय-फाय फुकट वापरला!"
लग्नातील आहेर आणि मोफत जेवणाचे अर्थशास्त्रआपल्या समाजात लग्नकार्याला खूप महत्त्व आहे. पण त्याहूनही जास्त महत्त्व आहे तिथे मिळणाऱ्या मोफत जेवणाला. काही लोक तर लग्नाला फक्त आणि फक्त जेवणाचा आस्वाद घेण्यासाठीच जातात.पण निसर्गाचा नियम आहे—काहीही पूर्णपणे मोफत मिळत नाही. लग्नात जेवायचे असेल तर 'आहेर' (Gift) द्यावा लागतो. इथे मानवी मेंदू आयटी रिटर्न फाईल करणाऱ्या चार्टर्ड अकाउंटंटपेक्षाही जास्त वेगाने चालतो.समजा एका कुटुंबात चार सदस्य आहेत—पती, पत्नी आणि दोन मोठी मुले. त्यांना एका ओळखीच्या व्यक्तीच्या लग्नाचे आमंत्रण आले आहे. आता पती हिशोब लावतो:"जर आपण चौघेही गेलो, तर तिथे प्रत्येक प्लेटचा खर्च किमान ३०० रुपये असेल. म्हणजे आपण १२०० रुपयांचे जेवण जेवणार. मग आपण आहेर कितीचा दिला पाहिजे? जर आपण ५०० रुपयांचा आहेर दिला, तर आपण ७०० रुपयांच्या फायद्यात राहू!"हा हिशोब पूर्ण झाल्यानंतर ते संपूर्ण कुटुंब युद्धपातळीवर तयार होऊन लग्नाला जाते. तिथे गेल्यानंतर ते नवविवाहित जोडप्याला ५०१ रुपयांचा पाकीट देतात, स्टेजवर फोटो काढताना असा चेहरा करतात जणू काही त्यांनी उपकार केले आहेत, आणि थेट जेवणाच्या काउंटरकडे धाव घेतात. तिथे ते १२०० रुपयांऐवजी चक्क १५०० रुपयांचे अन्न फुकट फस्त करतात आणि घरी येताना तृप्तीची ढेकर देत म्हणतात, "लग्न फार छान झालं हो, व्यवस्था अगदी उत्तम होती!"
भाजीपाल्यासोबतची 'कोथिंबीर आणि मिरची'चा हक्कहा आपल्या देशातील सर्वात प्राचीन आणि पवित्र हक्क आहे. तुम्ही कितीही मोठे श्रीमंत असा, तुमच्याकडे कितीही महागडी गाडी असा, पण जर तुम्ही भाजी मार्केटमध्ये गेलात आणि भाजीवाल्याकडून पाचशे रुपयांची भाजी घेतली, तर शेवटी "भाऊ, थोडी कोथिंबीर आणि दोन मिरच्या फुकट टाका की!" हे वाक्य म्हणाल्याशिवाय तुमचे जेवण पूर्ण होऊच शकत नाही.भाजीवाला जर म्हणाला, "नाही ताई, आज कोथिंबीर महाग आहे, पाच रुपये लागतील." तर त्या ग्राहकाच्या चेहऱ्यावर असे भाव येतात जणू काही भाजीवाल्याने त्यांची जमीन नावावर मागितली आहे."अहो, पाचशे रुपयांची भाजी घेतली तुमच्याकडून, आणि दोन मिरच्या द्यायला तुम्हाला एवढा त्रास होतोय? उद्यापासून मी दुसऱ्या दुकानात जाईन!"शेवटी तो भाजीवाला वैतागून कोथिंबिरीची दोन पाने त्यांच्या पिशवीत टाकतो. ती दोन पाने पिशवीत पडताच ग्राहकाच्या चेहऱ्यावर जे विजेत्याचे हसू येते, ते पाहण्यासारखे असते. त्या दोन रुपयांच्या कोथिंबिरीमुळे त्यांचा संपूर्ण दिवस आनंदात जातो.
निष्कर्ष: मोफतची ही माया कधीच संपणार नाहीशेवटी मला हेच सांगावेसे वाटते की, माणसाचा हा 'मोफत' वस्तूंचा मोह कधीच संपणारा नाही. माणसाला वस्तूची किंमत तिच्या गुणवत्तेवरून कळत नाही, तर ती मिळवण्यासाठी किती पैसे मोजावे लागले यावरून कळते. शून्य पैसे मोजून मिळालेली कोणतीही कचरा वस्तू मानवाला कोहिनूर हिऱ्यापेक्षाही जास्त मौल्यवान वाटते.त्यामुळे जर तुम्हाला या जगात खूप यशस्वी व्हायचे असेल, किंवा एखादी वस्तू खूप मोठ्या प्रमाणावर विकायची असेल, तर त्या वस्तूची किंमत ठरवू नका. फक्त त्यावर एक मोठी पाटी लावा—"मोफत! मोफत! मोफत!" मग बघा, हे जग तुमच्या पायाशी कसे लोळण घेते ते!
