**युगंधर : युगपुरुषाचा युगानुयुग टिकणारा अमर संवाद**
शिवाजी सावंत यांच्या लेखणीची जादू पुन्हा एकदा मराठी वाचकांच्या हृदयात उतरते. 'मृत्युंजय'ने कर्णाच्या जीवनातील त्या अनाकलनीय वेदनेचे दर्शन घडवले होते, 'छावा'ने संभाजी महाराजांच्या वीररसाने आपल्याला भारावून टाकले होते. आणि आता 'युगंधर' – ही कादंबरी कृष्णाच्या जीवनरूपी महासागरात डुबकी घालते. १९९६ साली मेहता पब्लिशिंग हाऊसकडून प्रकाशित झालेली ही कादंबरी जवळपास ७२३ ते १००० पानांची (आवृत्तीनुसार) एक भव्य कॅनव्हास आहे. युगंधर म्हणजे 'युग' + 'अंधर' – युगानुयुग टिकणारा, काळाच्या ओघातही अजरामर राहणारा. शिवाजी सावंत यांनी श्रीकृष्णाला फक्त 'देव' म्हणून नाही, तर 'माणूस' म्हणून, 'युगपुरुष' म्हणून उलगडून दाखवला आहे. हा माणूस – जो कंसाचा नाश करतो, द्वारका उभारतो, गीतोपदेश देतो, पण तरीही प्रेम, करुणा, रणनीती, राजकारण आणि दैनंदिन जीवनाच्या गुंतागुंतीत रमतो. ही कादंबरी वाचताना आपण कृष्णाच्या पावलांपाठोपाठ चालतो, त्याच्या हृदयात डोकावतो आणि स्वतःला विचारतो – खरंच, हा युगंधर कोण होता?
शिवाजी सावंत (१९४०-२००२) हे मराठी साहित्यातील एक दांडगे कादंबरीकार. कोल्हापूरच्या शेतकरी कुटुंबात जन्मलेल्या या लेखकाने महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे उपाध्यक्षपदही भूषवले. 'मृत्युंजय' ही त्यांची सर्वात प्रसिद्ध कादंबरी महाभारतातील कर्णाला नवे रूप दिली. 'छावा'ने मराठा साम्राज्याच्या इतिहासाला साहित्यिक उंची दिली. 'युगंधर' हे त्यांचे आणखी एक उत्कृष्ट योगदान. या कादंबरीत लेखकाने प्रचंड संशोधन केले आहे – महाभारत, श्रीमद्भागवत, हरिवंश, गीत गोविंद आणि इतर पुराणग्रंथांचा अभ्यास. पण केवळ संशोधन नव्हे, तर त्यातून निर्माण झालेला 'मानवी कृष्ण' हा या कादंबरीचा आत्मा आहे. प्रस्तावनेतच सावंत स्पष्ट करतात – “श्रीकृष्णाच्या प्रतिमेला वर्षानुवर्षे चढवलेले चमत्काराचे लेप काढून, त्याला एक माणूस म्हणून दाखवायचे आहे.” हे उद्दिष्ट त्यांनी यशस्वीपणे साध्य केले आहे.
कादंबरीची रचना हीच सर्वांत मोठी खासियत. 'मृत्युंजय'प्रमाणे इथेही बहु-दृष्टिकोन पद्धती (multiple first-person narrative) वापरली आहे. पण येथे एक महत्त्वाचा फरक – सांगणाऱ्या प्रत्येक पात्राची पुनरावृत्ती होत नाही. एकूण सात वेगवेगळी पात्रे आपल्याला कृष्णाचे जीवन उलगडून दाखवतात: स्वतः श्रीकृष्ण, रुक्मिणी, दारूक (सारथी), द्रौपदी, अर्जुन, सात्यकी आणि उद्धव. प्रत्येक पात्र आपल्या दृष्टिकोनातून, आपल्या रसातून, आपल्या वेदनेतून कृष्णाला स्पर्श करते. कादंबरी सुरू होते शेवटापासून – कृष्णाच्या अंतिम क्षणांपासून. मग फ्लॅशबॅक सुरू होतात. गोकुळ-वृंदावनातील बाललीला, मथुरेतील कंसवध, अवंतीतील संदीपनी आश्रम, द्वारकेची उभारणी, पांडवांशी संबंध, कुरुक्षेत्र युद्ध, गीतोपदेश, राधेचे गूढ नाते – सर्व काही या सात आवाजांतून उलगडते. हे तंत्र इतके कुशल आहे की, एकच घटना वेगवेगळ्या पात्रांच्या तोंडून ऐकताना आपल्याला नवीन आयाम दिसतो. उदाहरणार्थ, रुक्मिणी द्वारकेतील आठ पत्न्यांच्या जीवनाचे, प्रेमाचे आणि एकत्रित सहजीवनाचे चित्र रेखाटते. दारूक युद्धभूमीवरच्या रणनीती आणि सारथ्याचे अनुभव सांगतो. द्रौपदी सखी म्हणून कृष्णाच्या स्त्री-दृष्टिकोनाची गोष्ट सांगते. अर्जुन गीतेतील त्या क्षणांची साक्ष देतो. उद्धव – परमसखा – अंतिम क्षणांत कृष्णाच्या अंतर्मनात डोकावतो.
ही रचना केवळ कथानकासाठी नाही, तर कृष्णाच्या बहुमुखी व्यक्तिमत्त्वासाठी आहे. कोणत्या एका व्यक्तीने कृष्णाला पूर्णपणे समजले? उत्तर आहे – कोणालाही नाही. हेच युगंधराचे मर्म. लेखकाने काही बाललीलांचे चमत्कार (कालिया मर्दन, गोवर्धन धारण, यमलार्जुन उद्धार) जाणीवपूर्वक गाळले किंवा तर्कशुद्ध केले. कारण त्यांना कृष्ण हा 'देव' नव्हे, तर 'युगपुरुष' दाखवायचा होता. तरीही त्याचे दिव्यत्व काही ठिकाणी झिरपतेच. हा विरोधाभास कादंबरीला गहन बनवतो.
कथानकाची सुरुवात कृष्णाच्या जन्मानंतरच्या क्षणांपासून होते, पण बालपणीच्या काही प्रसंगांना वेगळे अर्थ दिले आहेत. गोकुळातील गोप-गोपिकांच्या प्रेमात कृष्ण हा केवळ 'मुरलीधर' नव्हे, तर एक जबाबदार, रणनीतिक बालक आहे. वृंदावनातील राधेचे नाते हे प्रेमी-प्रेमिकेचे नव्हे, तर 'रा + धा' – मोक्षासाठी तळमळणारा जीव आणि परमात्मा यांचे भक्तियोगाचे नाते. तेराव्या शतकातील 'गीत गोविंद'मुळे निर्माण झालेल्या गैरसमजांना सावंतांनी प्रस्तावनेतच छेद दिला आहे. राधा ही 'रायाण गोपाची पत्नी' – ही वस्तुस्थिती कृष्ण-राधा संबंधाला आध्यात्मिक उंची देते.
मथुरेतील कंसवधानंतर द्वारकेची निर्मिती ही कादंबरीतील एक उत्कृष्ट भाग. रुक्मिणीच्या तोंडून ऐकताना आपल्याला द्वारकेची भव्यता, समुद्रकिनारी वसलेली ती नगरी, आठ पत्न्यांचे सहजीवन, राजकीय डावपेच – सर्व दिसते. कृष्ण हा केवळ योद्धा नव्हे, तर कुशल शासक, नियोजक आणि कुटुंबप्रमुख आहे. नरकासुराच्या कैदेतून सोळा हजार स्त्रियांची मुक्तता आणि द्वारकेत त्यांना दिलेले नवे जीवन – हे स्त्री-रक्षण आणि सामाजिक न्यायाचे प्रतीक आहे.
कुरुक्षेत्र युद्ध हा कादंबरीचा कळस. अर्जुन आणि द्रौपदी यांच्या माध्यमातून गीतेचा उपदेश, धर्मसंकट, युद्धनीती – सर्व काही इतक्या तर्कशुद्ध आणि भावनिक पातळीवर येते की, आपण स्वतः अर्जुन बनतो. “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” ही ओळ केवळ शब्द नव्हे, तर जीवनाचा मंत्र बनते. सात्यकीच्या तोंडून युद्धभूमीवरील रणकंदन, सात्यकीच्या नेतृत्वाची कहाणी ऐकताना रसिकता जागृत होते.
कादंबरीतील भाषा हीच तिची सर्वांत मोठी संपत्ती. शिवाजी सावंत यांचे शब्दप्रभुत्व अप्रतिम. काही शब्द तर त्यांनी स्वतः निर्माण केले आहेत. “कणीदार दह्याच्या कवड्या”, “रुक्मिणीच्या हातचा ओदन”, “घटोत्कचाच्या पोटाची उपमा – पालथ्या मारलेल्या काळ्या कढईसारखी” – अशी वर्णने वाचताना तोंडाला पाणी सुटते, डोळ्यांसमोर चित्र उभे राहते. युद्धवर्णनात रक्तरंजित रस, प्रेमात करुणारस, गीतोपदेशात ज्ञानरस – प्रत्येक प्रसंगात रसाची पूर्तता. कादंबरी वर्णनात्मक आणि माहितीप्रद आहे, तरीही भावनिक ताण कधीही कमी पडत नाही. काही ठिकाणी एकच घटना वेगवेगळ्या पात्रांकडून येत असल्याने पुनरावृत्ती जाणवू शकते, पण ती कंटाळवाणी वाटत नाही. उलट, ती कृष्णाच्या बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाला अधिक गहन बनवते.
कृष्णाचे पात्र हे कादंबरीचे केंद्रबिंदू. तो पुत्र, विद्यार्थी, प्रियकर, पती, सखा, योद्धा, शासक, विचारवंत – सर्व काही. राधेशी असलेले नाते, द्रौपदीशी सखीभाव, रुक्मिणीशी वैवाहिक प्रेम, अर्जुनाशी मैत्री, उद्धवाशी आत्मीयता – प्रत्येक संबंध वेगळा, तरी एकत्रितपणे पूर्ण. त्याचे अपयशही दाखवले आहे – पुत्रांना योग्य मार्गदर्शन न मिळाल्याने यादवांची ऱ्हास. हा मानवी कच्चेपणा कृष्णाला अधिक जवळचा करतो.
स्त्री-पात्रेही अप्रतिम. रुक्मिणी ही केवळ पत्नी नव्हे, तर समान भागीदार. द्रौपदी – ती सखी, जी कृष्णाला 'सखा' म्हणते आणि वस्त्रहरणाच्या वेळी त्याची साथ मागते. त्यांच्यातील मैत्री स्त्री-पुरुष संबंधांचा आदर्श आहे. लेखकाने स्त्री-दृष्टिकोनाला विशेष महत्त्व दिले आहे.
'युगंधर' वाचणे हा केवळ वाचनाचा अनुभव नाही, तो एक सोहळा आहे. १००० पानांचा ग्रंथ, पण प्रत्येक पानात नवीन दर्शन. वाचताना पेन्सिलीने खुणा कराव्या लागतात, कारण पुन्हा पुन्हा वाचावेसे वाटते. महाभारत, गीता, भागवत यांचा अभ्यास करणाऱ्यांसाठी ही कादंबरी अनमोल. कृष्णभक्तांसाठी तर ती भक्तिरसाची अमृतधारा.
काही टीका करता येईल – काही चमत्कार गाळल्याने काही वाचकांना पारंपरिक कृष्णदर्शन कमी पडू शकते. पण सावंतांचे उद्दिष्टच वेगळे होते. त्यांनी कृष्णाला 'युगंधर' बनवले – जो काळाच्या पुढे जातो, ज्याचे तत्त्वज्ञान आजही प्रासंगिक आहे.
शेवटी, 'युगंधर' ही केवळ कादंबरी नाही. ती एक प्रार्थना आहे, एक संवाद आहे, एक दर्शन आहे. शिवाजी सावंत यांच्या लेखणीने कृष्णाला पुन्हा जिवंत केले. वाचक म्हणून आपण त्यांच्या कृपेने 'युगंधर'ला भेटलो. हा अनुभव प्रत्येक मराठी वाचकाने घ्यावा. कारण कृष्ण हा युगंधर आहे – तो कधीही संपत नाही.
या कादंबरीतून आपण शिकतो – जीवन हे युद्धभूमी आहे, पण दैवी सारथीने मार्गदर्शन केल्यास विजय निश्चित. प्रेम करुणेतून जन्मते, मोह अहंकारातून. कर्म करा, फळाची अपेक्षा सोडा. हेच 'युगंधर'चे संदेश.
**युगंधर – शिवाजी सावंत**
मेहता पब्लिशिंग हाऊस
मराठी कादंबरी / ऐतिहासिक-धार्मिक
प्रत्येक श्रीकृष्णभक्ताने, साहित्यरसिकाने वाचावी. अमर, अजर, युगंधर!
(शिफारस: युगंधर हे खरोखरच एक अमर ग्रंथ आहे. ते खरेदी करून वाचा — अनुभव वेगळाच येईल!)
