खूप वर्षांपूर्वी, दख्खनच्या पठारावर 'सुवर्णपूर' नावाचे एक समृद्ध राज्य होते. तिथला राजा वीरप्रताप सिंह अत्यंत न्यायी, दयाळू आणि शूर होता. त्याच्या राज्यात प्रजा खूप सुखी होती. राजा वीरप्रताप यांना तीन मुलगे होते—अजय, विजय आणि संजय. तिघेही दिसायला देखणे आणि शस्त्रास्त्रांमध्ये निपुण होते.
काळ बदलत गेला आणि राजा आता वृद्ध झाला होता. त्याला काळजी सतावत होती की, आपल्यानंतर या विशाल राज्याचा कारभार कोणाकडे सोपवायचा? मोठा मुलगा अजय शूर होता, पण क्रोधी होता. मधला मुलगा विजय हुशार होता, पण थोडा गर्विष्ठ होता. लहान मुलगा संजय शांत, विचारी आणि नेहमी लोकांचा सल्ला ऐकणारा होता. केवळ ज्येष्ठतेनुसार गादी देण्याऐवजी, जो खरोखर लायक असेल त्यालाच राजा बनवायचे, असा निर्णय राजाने घेतला.
एक दिवस राजाने तिन्ही राजपुत्रांना राजदरबारात बोलावले. राजाने तिघांच्या हातात प्रत्येकी शंभर-शंभर सोन्याची नाणी (मोहरा) दिली आणि म्हणाला, "माझ्या प्रिय पुत्रांनो, मी तुम्हा तिघांना एक काम देत आहे. महालाच्या मागे तीन मोठे, वेगवेगळे दिवाणखाने (खोल्या) आहेत. जे पूर्णपणे रिकामे आहेत. तुम्हाला या शंभर सोन्याच्या मोहरा वापरून त्या खोल्या अशा एका गोष्टीने पूर्ण भरायच्या आहेत, ज्यामध्ये कुठेही पोकळी किंवा मोकळी जागा उरणार नाही. यासाठी तुमच्याकडे सात दिवसांचा वेळ आहे."
तिघेही राजपुत्र आपापल्या सोन्याच्या मोहरा घेऊन विचारात पडले आणि कामाला लागले.
मोठ्या राजपुत्राचा (अजय) विचार:
अजयने विचार केला की, शंभर सोन्याच्या मोहरांमध्ये अशी कोणती गोष्ट येईल जी संपूर्ण खोली भरून टाकेल? तो बाजारात गेला. त्याला तिथे सुकलेले गवत आणि कचऱ्याच्या गाड्या दिसल्या. त्याने विचार केला, गवत स्वस्त आहे आणि त्याने खोली लवकर भरेल. त्याने शंभर मोहरा देऊन गवताच्या आणि कचऱ्याच्या शेकडो गाड्या विकत घेतल्या आणि आपल्या खोलीत कोंडून भरल्या. खोली गवताने पूर्ण भरली, पण त्यातून दुर्गंधी येऊ लागली आणि ती खोली अगदी अस्वच्छ दिसू लागली.
मधल्या राजपुत्राचा (विजय) विचार:
विजयने विचार केला की, मोठ्या भावाने कचरा भरला आहे, मी काहीतरी मौल्यवान आणतो. तो बाजारात गेला आणि कापूस आणि रंगीबेरंगी कपडे विकत घेऊ लागला. पण शंभर सोन्याच्या मोहरांमध्ये एवढी मोठी खोली कापसाने पूर्ण भरणे शक्य नव्हते. तरीही त्याने जितका कापूस आणि गाद्या मिळाल्या, तितक्या आणून खोलीत पसरवल्या. खोली बऱ्यापैकी भरली, पण अजूनही वरची आणि कोपऱ्यांची बरीच जागा मोकळीच राहिली होती.
लहान राजपुत्राचा (संजय) विचार:
लहान राजपुत्र संजय खूप शांतपणे विचार करत होता. तो दोन दिवस नगरभर फिरला. त्याने लोकांची परिस्थिती पाहिली, विचार केला. खोली वस्तूंनी भरायची म्हटली तर कितीही पैसे कमी पडतील. मग अशी कोणती गोष्ट आहे जी जागा व्यापते, पण तिला वजनाची किंवा पैशांची मर्यादा नसते? विचार करता करता त्याला उत्तर सापडले. त्याने शंभर सोन्याच्या मोहरांमधील ९५ मोहरा राज्यातील गरीब आणि गरजू लोकांना धान्य व कपडे वाटण्यासाठी खर्च केल्या. उरलेल्या ५ मोहरांमधून त्याने काही खास वस्तू खरेदी केल्या आणि तो शांत बसला.
परीक्षेचा दिवस:
सात दिवस पूर्ण झाल्यावर राजा वीरप्रताप, सर्व मंत्री आणि प्रजा राजपुत्रांच्या खोल्यांची पाहणी करण्यासाठी महालाच्या पाठीमागे आले.
सगळ्यात आधी अजयच्या खोलीचा दरवाजा उघडण्यात आला. दरवाजा उघडताच गवताचा आणि सडलेल्या कचऱ्याचा तीव्र दुर्गंध सुटला. खोलीत फक्त सुकलेले गवत कोंबून भरले होते. हे पाहून राजाने आपले नाक दाबले आणि तो निराश होऊन म्हणाला, "अजय, तू खोली तर भरलीस, पण दुर्गंधी आणि कचऱ्याने! ज्या राजाचे विचार कचऱ्यासारखे असतात, तो राज्याला कचराकुंडी बनवेल. तू राजा बनण्यास पात्र नाहीस."
त्यानंतर सर्वांनी विजयच्या खोलीकडे मोर्चा वळवला. विजयचा दरवाजा उघडला तेव्हा तिथे कापसाचे ढीग आणि रंगीबेरंगी कापड दिसले. कापूस मऊ होता, पण खोली पूर्ण भरली नव्हती. छताकडचा भाग आणि अनेक कोपरे रिकामे होते. राजा म्हणाला, "विजय, तुझा प्रयत्न चांगला होता, पण तुझी खोली अजूनही अपूर्ण आहे. अर्धवट ज्ञान असणारा राजा राज्याचे संरक्षण करू शकत नाही."
शेवटी सर्वजण संजयच्या खोलीपाशी आले. संजयने हसून सर्वांचे स्वागत केले आणि खोलीचा दरवाजा उघडला. तिथे सर्वांना आश्चर्य वाटले! खोलीत ना गवत होते, ना कापूस. खोली पूर्णपणे रिकामी आणि स्वच्छ दिसत होती. अजय आणि विजय हसू लागले, "या खोलीत तर काहीच नाही, संजय स्पर्धा हारला!"
पण संजय शांत राहिला. तो खोलीच्या मध्यभागी गेला. त्याने आपल्या पिशवीतून ५ सोन्याच्या मोहरांमधून आणलेले सुगंधी समया (दिवे) आणि उदबत्त्या काढल्या. त्याने ते दिवे खोलीच्या चारही कोपऱ्यात आणि मध्यभागी लावले. क्षणातच, त्या दिव्यांच्या प्रकाशाने (उजेडाने) संपूर्ण खोलीचा कोपरा अन कोपरा उजळून निघाला! कुठेही अंधार किंवा मोकळी जागा उरली नाही. सोबतच, उदबत्त्यांच्या सुगंधाने संपूर्ण परिसर सुवासिक झाला.
सर्व मंत्री आणि प्रजा टाळ्या वाजवू लागली. राजा वीरप्रताप यांच्या डोळ्यात आनंदाश्रू आले.
राजा पुढे आला आणि संजयला मिठी मारून म्हणाला, "अद्भूत! संजय, तू खरोखरच हुशार आहेस. तुझ्या भावांनी खोली वस्तूंनी भरण्याचा प्रयत्न केला, जी अपूर्ण किंवा वाईट ठरली. पण तू ती खोली 'ज्ञान, प्रकाश आणि सुगंधाने' भरलीस. शिवाय, तू मिळालेल्या पैशांचा वापर प्रजेच्या कल्याणासाठी केलास. जो राजा प्रजेच्या अंधारमय जीवनात सुखाचा प्रकाश आणू शकतो, तोच खरा राजा!"
राजाने ताबडतोब संजयला सुवर्णपूरचा नवा उत्तराधिकारी (राजपुत्र) म्हणून घोषित केले. पुढे जाऊन संजय एक महान आणि प्रजाहितदक्ष राजा बनला.
