छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्वराज्य स्थापनेच्या महान कार्यात अनेक शूर मावळ्यांनी आपल्या पराक्रमाने इतिहास घडवला. त्या शूरवीरांमध्ये नरवीर तानाजी मालुसरे यांचे नाव सुवर्णाक्षरांनी लिहिले गेले आहे. स्वराज्यावरील निस्सीम प्रेम, अतुलनीय शौर्य आणि बलिदान यांमुळे तानाजी मालुसरे आजही प्रत्येक मराठी माणसाच्या हृदयात अजरामर आहेत. त्यांनी स्वतःच्या संसारापेक्षा स्वराज्याला अधिक महत्त्व दिले आणि आपल्या प्राणांची आहुती देऊन कर्तव्यनिष्ठेचा सर्वोच्च आदर्श घालून दिला.
तानाजी मालुसरे यांचा जन्म सातारा जिल्ह्यातील गोडोली येथे झाला. पुढे त्यांचे कुटुंब रायगड जिल्ह्यातील उमरठे येथे स्थायिक झाले. लहानपणापासूनच त्यांचा स्वभाव धाडसी, पराक्रमी आणि स्वाभिमानी होता. ते छत्रपती शिवाजी महाराजांचे बालपणीचे मित्र होते. दोघांनीही एकत्र अनेक युद्धकौशल्यांचा सराव केला. शिवाजी महाराजांनी स्वराज्य स्थापनेची शपथ घेतली तेव्हा तानाजींनीही आपल्या प्राणांची पर्वा न करता या कार्यासाठी स्वतःला समर्पित केले.
इ.स. १६६५ मध्ये झालेल्या पुरंदरच्या तहानुसार कोंढाणा किल्ला मोगलांच्या ताब्यात गेला होता. हा किल्ला स्वराज्याच्या सुरक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा होता. त्यामुळे तो पुन्हा जिंकणे आवश्यक होते. जिजाऊ साहेबांनाही कोंढाणा स्वराज्यात यावा अशी तीव्र इच्छा होती. शिवाजी महाराजांनी या मोहिमेची जबाबदारी आपल्या विश्वासू सरदार तानाजी मालुसरे यांच्यावर सोपवली.
त्या वेळी तानाजी आपल्या मुलगा रायबाच्या लग्नाच्या तयारीत व्यस्त होते. घरात आनंदाचे वातावरण होते. मात्र शिवाजी महाराजांचा निरोप मिळताच त्यांनी कोणताही विचार न करता स्वराज्याचे कार्य प्रथम मानले. त्यांनी आपल्या कुटुंबीयांना सांगितले की, "आधी लगीन कोंढाण्याचं, मग रायबाचं." या एका वाक्यातून त्यांचे स्वराज्यावरील प्रेम आणि कर्तव्यनिष्ठा स्पष्ट होते. त्यांनी लग्नाची तयारी बाजूला ठेवली आणि मोहिमेसाठी प्रस्थान केले.
तानाजींनी निवडक मावळ्यांना सोबत घेतले आणि कोंढाणा जिंकण्यासाठी अत्यंत धाडसी योजना आखली. किल्ल्याच्या एका उभ्या आणि कठीण कड्यावरून रात्रीच्या अंधारात चढाई करण्याचा निर्णय घेतला. मोगलांना या मार्गाने कोणी येईल याची कल्पनाही नव्हती. तानाजी आणि त्यांच्या मावळ्यांनी प्राणांची पर्वा न करता कडा चढला आणि गडावर प्रवेश केला. त्यानंतर त्यांनी अचानक हल्ला करून मोगल सैन्याला गाफील पकडले.
गडावर भीषण युद्ध सुरू झाले. मोगलांचा किल्लेदार उदयभान राठोड हा अत्यंत पराक्रमी योद्धा होता. त्याच्याशी तानाजींचे तुंबळ युद्ध झाले. दोघेही अतिशय शूरपणे लढत होते. युद्धाच्या दरम्यान तानाजींची ढाल तुटली. तरीही त्यांनी हार मानली नाही. त्यांनी आपल्या डाव्या हातावर शेला गुंडाळून त्याचा ढालीप्रमाणे उपयोग केला आणि शेवटच्या श्वासापर्यंत लढा दिला. अखेरीस त्यांनी उदयभानाला पराभूत केले, परंतु स्वतः रणांगणावर वीरमरण पत्करले.
तानाजींच्या मृत्यूची बातमी ऐकताच काही क्षण मावळ्यांचे मनोधैर्य खचले. त्याच वेळी त्यांचे बंधू सूर्याजी मालुसरे पुढे आले. त्यांनी सैनिकांना धीर दिला आणि पुन्हा जोमाने लढण्यास प्रेरित केले. मावळ्यांनी नव्या जोमाने हल्ला चढवला आणि अखेरीस कोंढाणा किल्ल्यावर भगवा झेंडा फडकवला. स्वराज्याचा एक महत्त्वाचा विजय संपादन झाला.
कोंढाणा जिंकला गेल्याची आनंदाची बातमी राजगडावर पोहोचली. परंतु तानाजींच्या वीरमरणाची वार्ता ऐकताच छत्रपती शिवाजी महाराज अत्यंत दुःखी झाले. आपल्या जिवलग मित्राच्या निधनाने त्यांचे मन हेलावून गेले. त्यांच्या तोंडून दुःखाने शब्द बाहेर पडले – "गड आला, पण सिंह गेला!" हे वाक्य इतिहासात कायमचे अजरामर झाले. तानाजींच्या स्मरणार्थ कोंढाणा किल्ल्याचे नाव पुढे सिंहगड असे ठेवण्यात आले.
नरवीर तानाजी मालुसरे यांचे जीवन आपल्याला स्वार्थापेक्षा कर्तव्य श्रेष्ठ असल्याची शिकवण देते. देश, धर्म आणि स्वराज्यासाठी त्यांनी स्वतःच्या सुखाचा त्याग केला. त्यांचे धैर्य, निष्ठा, त्याग आणि पराक्रम आजही प्रत्येक भारतीयासाठी प्रेरणादायी आहेत. इतिहासातील हा सिंह आजही प्रत्येक मराठी मनात जिवंत आहे. त्यांच्या बलिदानामुळे स्वराज्य अधिक बळकट झाले आणि पुढील पिढ्यांना देशभक्ती, शौर्य आणि निष्ठेचा अमूल्य वारसा मिळाला. म्हणूनच नरवीर तानाजी मालुसरे यांचे नाव इतिहासात सदैव अभिमानाने आणि आदराने घेतले जाते.
