नोव्हेंबर १९२३. जर्मनीमधील बावरिया (Bavaria) प्रांताची राजधानी असलेले 'म्युनिक' (Munich) शहर एका मोठ्या राजकीय आणि सामाजिक वादळाच्या उंबरठ्यावर उभे होते. पहिल्या महायुद्धातील पराभव आणि व्हर्सायच्या तहामुळे लादण्यात आलेल्या अवाढव्य दंडामुळे जर्मनीची अर्थव्यवस्था अक्षरशः रसातळाला गेली होती.
या काळात जर्मनीत 'हायपरइन्फ्लेशन' (Hyperinflation) म्हणजेच महागाईने असा उच्चांक गाठला होता, ज्याची इतिहासात नोंद नाही. कागदी पैशाची किंमत शून्य झाली होती. एक पावाचा तुकडा घेण्यासाठी लोकांना अब्जावधी 'मार्क्स' (जर्मन चलन) मोजावे लागत होते. लोक बॅगांमध्ये पैसे भरून दुकानात जात होते. कधीकधी लोक चुलीत लाकडे जाळण्याऐवजी पैशांचे बंडल जाळत होते, कारण लाकूड पैशांपेक्षा महाग झाले होते. या भयंकर परिस्थितीमुळे संपूर्ण जर्मन जनतेच्या मनात स्वतःच्या लोकशाही सरकारविरुद्ध आणि नेत्यांविरुद्ध प्रचंड संताप धुमसत होता.
म्युनिकच्या अंधाऱ्या गल्ल्यांमध्ये अॅडॉल्फ हिटलरला हीच ती योग्य वेळ वाटत होती.
मागच्याच वर्षी, म्हणजेच ऑक्टोबर १९२२ मध्ये, इटलीमध्ये बेनितो मुसोलिनीने आपल्या 'ब्लॅकशर्ट्स' सैन्याच्या जोरावर 'मार्च ऑन रोम' करून एका रात्रीत सत्ता मिळवली होती. हिटलरने मुसोलिनीच्या या यशाच्या बातम्या अतिशय बारकाईने वाचल्या होत्या. मुसोलिनीच्या त्या विजयाने हिटलरला भुरळ घातली होती. हिटलरने स्वतःच्या 'नाझी पक्षा'ला (NSDAP) आता बऱ्यापैकी मजबूत केले होते. त्याच्या दिमतीला मुसोलिनीसारखेच त्याचे स्वतःचे खाजगी सैन्य होते—'ब्राउनशर्ट्स' (SA - Sturmabteilung).
हिटलरने विचार केला—"जर मुसोलिनी इटलीत करू शकतो, तर मी जर्मनीत का नाही?" त्याचा प्लॅन सोपा होता: म्युनिकमध्ये बंड पुकारून तिथल्या सरकारला ओलीस ठेवायचे, म्युनिक शहरावर ताबा मिळवायचा आणि मग हजारो सैनिकांना सोबत घेऊन थेट राजधानी बर्लिनवर (Berlin) चढाई करायची!
त्याला फक्त एका संधीची वाट होती, आणि ती संधी ८ नोव्हेंबर १९२३ च्या रात्री चालून आली.
म्युनिक शहरातील 'ब्युर्गरब्रायुकेलर' (Bürgerbräukeller) नावाच्या एका भव्य बियर हॉलमध्ये (जिथे लोक दारू पिण्यासाठी आणि राजकीय चर्चांसाठी जमत) जर्मनीच्या बावरिया प्रांताचे तीन सर्वात मोठे सरकारी अधिकारी एका सभेसाठी एकत्र आले होते. यामध्ये बावरियाचा मुख्य नेता 'गुस्ताव्ह वॉन कार' (Gustav von Kahr) हा जनतेला संबोधित करणार होता. हॉलमध्ये साधारण ३,००० लोक उपस्थित होते.
सभा शांततेत सुरू होती, लोक बियरचे मग हातात घेऊन भाषण ऐकत होते. अचानक, रात्री ८:३० च्या सुमारास बियर हॉलचे मुख्य दरवाजे बाहेरून धाडकन उघडले गेले. लोकांची नजर दाराकडे गेली आणि संपूर्ण सभागृहात एक विचित्र शांतता पसरली.
काळे आणि खाकी शर्ट घातलेले, हातामध्ये रायफल्स आणि मशिनगन्स घेतलेले शेकडो नाझी 'ब्राउनशर्ट्स' सैनिक हॉलमध्ये घुसले होते. त्यांनी संपूर्ण हॉलला चारही बाजूंनी वेढा घातला. आणि त्या सैनिकांच्या अगदी पुढे उभा होता—अॅडॉल्फ हिटलर!
त्याच्या अंगावर एक लांब काळा कोट (Trench coat) होता आणि हातामध्ये एक पिस्तूल होती. हिटलरने अत्यंत वेगाने गर्दीतून वाट काढत स्टेजच्या दिशेने धाव घेतली. तो एका खुर्चीवर उभा राहिला, पण लोकांचा गोंधळ इतका होता की त्याचा आवाज कोणापर्यंत पोहोचत नव्हता. अखेर सर्वांचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी हिटलरने आपली पिस्तूल छताच्या दिशेने रोखली आणि 'धाडकन' एक गोळी झाडली!
गोळीच्या आवाजाने लोक जागेवरच गोठले. पिस्तुलातून निघणारा धूर बाजूला करत हिटलरने आपल्या खास आक्रमक आवाजात गर्जना केली—"राष्ट्रीय क्रांतीची सुरुवात झाली आहे! या हॉलला ६०० सशस्त्र सैनिकांनी वेढा घातला आहे. बव्हेरियन सरकार आणि राष्ट्रीय सरकार आता बरखास्त झाले आहे! कोणीही जागेवरून हलण्याचा प्रयत्न करू नका, अन्यथा मशीनगनचा वापर केला जाईल!"
हॉलमध्ये भितीचे वातावरण पसरले. हिटलरने गुस्ताव्ह वॉन कार आणि इतर दोन मोठ्या अधिकाऱ्यांना पिस्तुलाच्या धाकावर एका बंद खोलीत नेले. तिथे हिटलरने त्यांना धमकावले की त्यांनी या क्रांतीमध्ये नाझी पक्षाला साथ द्यावी. आपल्या बंडाला लष्कराचा पाठिंबा मिळावा म्हणून हिटलरने पहिल्या महायुद्धातील जर्मनीचा सर्वात लोकप्रिय सेनापती 'जनरल लुडेनडॉर्फ' (General Ludendorff) यालाही तिथे बोलावून घेतले. जनरल लुडेनडॉर्फला पाहिल्यावर त्या तीन अधिकाऱ्यांनी नाईलाजाने बंडाला पाठिंबा देण्याचे नाटक केले. हिटलरला वाटले की त्याने पहिली लढाई जिंकली आहे.
पण, याच रात्री हिटलरकडून एक फार मोठी ऐतिहासिक चूक घडली.
काही कामानिमित्त हिटलरला बियर हॉलच्या बाहेर जावे लागले आणि त्याने त्या तीन अधिकाऱ्यांची जबाबदारी जनरल लुडेनडॉर्फवर सोपवली. लुडेनडॉर्फने एका चुकीच्या विश्वासावर त्या तिन्ही अधिकाऱ्यांना रात्रीच मुक्त केले. मुक्त होताच त्या अधिकाऱ्यांनी लगेचच जर्मन पोलीस आणि लष्कराला हिटलरच्या बंडाची माहिती दिली आणि संपूर्ण म्युनिक शहरात नाझींना रोखण्यासाठी लष्कर तैनात केले.
दुसरा दिवस उजाडला. ९ नोव्हेंबर १९२३ ची ती सकाळ.
हिटलरला समजले की त्याला फसवले गेले आहे आणि सरकारचे लष्कर त्याच्या बाजूने नाही. पण आता माघार घेणे शक्य नव्हते. हिटलर आणि जनरल लुडेनडॉर्फ यांच्या नेतृत्वाखाली सुमारे २,००० ते ३,००० नाझी सैनिकांनी म्युनिकच्या रस्त्यांवरून मुख्य सरकारी कार्यालयाच्या दिशेने आपला ऐतिहासिक मार्च सुरू केला. नाझींचे 'स्वास्तिक' असलेले झेंडे हवेत फडकत होते. त्यांना वाटले की पहिल्या महायुद्धातील महान जनरल लुडेनडॉर्फ आपल्या सोबत असल्यामुळे पोलीस आपल्यावर गोळी चालवणार नाहीत.
परंतु, म्युनिकच्या मध्यभागी असलेल्या 'ओडिअन्सप्लात्झ' (Odeonsplatz) नावाच्या चौकात पोहोचताच त्यांचा भ्रमनिरास झाला.
त्यांच्या समोर जर्मनीचे अधिकृत पोलीस आणि लष्कर रायफल्स रोखून खडे होते. पोलिसांनी नाझींना पुढे न येण्याचा इशारा दिला. पण नाझी सैनिक आणि हिटलर पुढेच सरकत राहिले. दोन सशस्त्र गट एकमेकांच्या अगदी समोर आले. तणाव शिगेला पोहोचला होता...
आणि अचानक, कोणाकडून तरी पहिली गोळी सुटली!
त्यानंतर जे घडले तो केवळ एक रक्तपात होता. दोन्ही बाजूंनी अंधाधुंद गोळीबार सुरू झाला. म्युनिकच्या रस्त्यांवर अवघ्या काही सेकंदांत रक्ताचे सडे पडले. पोलिसांच्या शिस्तबद्ध गोळीबारासमोर नाझी सैनिकांचा टिकाव लागला नाही. ज्या माणसाच्या हाताला धरून हिटलर चालत होता, तो माणूस पोलिसांच्या गोळीने जागीच ठार झाला आणि जमिनीवर कोसळताना त्याने हिटलरलाही खाली खेचले. या झटापटीत हिटलरचा खांदा निखळला आणि तो वेदनेने विव्हळत जमिनीवर पडला.
अवघ्या एका मिनिटाच्या या गोळीबारात हिटलरचे १६ नाझी सैनिक आणि ४ पोलीस अधिकारी जागीच ठार झाले. रक्ताच्या थारोळ्यात पडलेल्या त्या ओडिअन्सप्लात्झ चौकात हिटलरचे बंड पूर्णपणे चिरडले गेले होते.
हिटलर तिथून एका पिवळ्या रंगाच्या गाडीत बसून कसातरी जीव वाचवून पळाला. तो म्युनिकच्या बाहेर एका मित्राच्या घरात जाऊन लपला. पण अवघ्या दोनच दिवसांनी, म्हणजेच ११ नोव्हेंबर रोजी पोलिसांनी त्याला अटक केली.
एका रात्रीत जर्मनीचा सर्वेसर्वा बनण्याचे स्वप्न पाहणारा अॅडॉल्फ हिटलर आता देशद्रोहाच्या (High Treason) भयंकर आरोपाखाली तुरुंगाच्या गजाआड होता. त्याचे बंड फसले होते, त्याचा पक्ष बेकायदेशीर ठरवला गेला होता आणि कायद्यानुसार आता त्याला थेट फाशीची शिक्षा होणार होती.
संपूर्ण जगाला वाटले की हिटलर नावाचे हे वादळ आता कायमचे शांत झाले आहे.
पण जगाला हे माहीत नव्हते की, हे हिटलरचे अपयश नव्हते... तर त्याच्या आयुष्यातील सर्वात मोठ्या आणि भयानक अध्यायाची ही फक्त नांदी होती!
