हिटलर सत्तेत आल्यावर त्याने लोकशाहीला जाळून खाक केले होते. त्याच्या SS सैनिकांनी आणि 'गेस्टापो' (Gestapo - गुप्तहेर पोलीस) ने संपूर्ण जर्मनीमध्ये दहशतीचे असे जाळे विणले होते की, लोक स्वतःच्या घरातही भीतीने कुजबुजत असत. पण जसजशी नाझींची ताकद वाढत गेली, तसतशी हिटलरच्या शत्रूंची यादीही मोठी होत गेली.
सुरुवातीला कम्युनिस्ट, नंतर पत्रकार, राजकीय विरोधक आणि पुढे जाऊन ज्यू (Jews) नागरिक... या सर्वांना पकडून ठेवण्यासाठी जर्मनीतील साधे तुरुंग अपुरे पडू लागले होते. हिटलरला आता अशा एका जागेची गरज होती, जिथे या 'शत्रूंना' केवळ कैदी म्हणून ठेवले जाणार नाही, तर जिथे त्यांना जिवंतपणी मरण यातना दिल्या जातील!
यातूनच मानवी इतिहासातील सर्वात काळ्या आणि भयानक प्रयोगाचा जन्म झाला—'कॉन्सन्ट्रेशन कॅम्प्स' (Concentration Camps - छळछावण्या).
दाखाऊ (Dachau): मृत्यूच्या पहिल्या कारखान्याची पायाभरणी
मार्च १९३३ मध्ये, हिटलर चान्सलर बनल्यानंतर अवघ्या दोन महिन्यांतच म्युनिक शहरापासून काही अंतरावर असलेल्या 'दाखाऊ' (Dachau) नावाच्या एका निर्जन जागी पहिली अधिकृत छळछावणी उघडण्यात आली.
या छळछावण्यांची मूळ संकल्पना हर्मन गोरिंग (Hermann Göring) आणि हेनरिक हिमलर (Heinrich Himmler) या दोन नाझी अधिकाऱ्यांच्या क्रूर डोक्यातून आली होती. हिमलरने, जो SS चा प्रमुख होता, दाखाऊ कॅम्पची जबाबदारी एका अत्यंत निर्दयी अधिकाऱ्यावर सोपवली—त्याचे नाव होते थिओडोर आयके (Theodor Eicke).
थिओडोर आयके यानेच संपूर्ण छळछावण्यांचे भयंकर 'नियम आणि शिस्त' तयार केली, जी पुढे जर्मनीच्या प्रत्येक कॅम्पमध्ये लागू करण्यात आली. त्याने कॅम्पच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर लोखंडी अक्षरांमध्ये एक वाक्य कोरले—"Arbeit macht frei" (काम तुम्हाला मुक्ती देईल). हा नाझींनी कैद्यांसोबत केलेला सर्वात क्रूर विनोद होता, कारण तिथून कोणालाही मुक्ती मिळणार नव्हती; तिथून फक्त मृत्यूचाच रस्ता बाहेर जात होता.
कॅम्पच्या आतील जिवंत नरक
सुरुवातीला या कॅम्प्समध्ये ज्यू लोकांना मोठ्या प्रमाणावर पाठवले गेले नव्हते. सुरुवातीचे कैदी हे हिटलरचे राजकीय विरोधक, कम्युनिस्ट नेते, बंडखोर लेखक आणि समलैंगिक व्यक्ती होते. जेव्हा एखादा कैदी दाखाऊ किंवा इतर छावण्यांमध्ये पोहोचायचा, तेव्हा त्याचे माणूस असणे संपून जायचे. तो फक्त एक 'नंबर' बनायचा, जो त्याच्या हातावर गोंदवला जायचा किंवा कपड्यांवर शिवला जायचा.
कॅम्पच्या आत कैद्यांसोबत जे घडत असे, ते वाचून आजही अंगावर काटा येतो:
१. सक्तमजुरी आणि उपासमार: कैद्यांकडून दिवसाचे १४ ते १६ तास अमानुष कष्ट करून घेतले जात असत. दगड फोडणे, रस्ते बांधणे किंवा कारखान्यांमध्ये राबणे. या बदल्यात त्यांना खायला काय मिळायचे? फक्त पाण्यासारखे पातळ सूप आणि बुरशी आलेला ब्रेडचा एक छोटा तुकडा. उपासमारीने कैद्यांची शरीरे सांगाड्यासारखी झाली होती. चालता चालता लोक जमिनीवर कोसळायचे आणि तिथेच प्राण सोडायचे.
२. SS सैनिकांचा क्रूर खेळ: कॅम्पवर नियंत्रण ठेवणारे SS गार्ड्स अत्यंत निर्दयी होते. त्यांना कैद्यांना कोणत्याही कारणावरून मारण्याची पूर्ण मोकळीक होती. जर एखाद्या कैद्याने गार्डच्या डोळ्यांत पाहिले, तर त्याला बेदम मारहाण केली जायची. थंडीच्या दिवसांत कैद्यांना बर्फाच्या पाण्यात उभे केले जायचे. जर एखादा कैदी पळून जाण्याचा प्रयत्न करताना पकडला गेला, तर त्याला इतर सर्व कैद्यांसमोर फासावर लटकवले जायचे, जेणेकरून इतरांच्या मनात दहशत बसावी.
३. वैद्यकीय प्रयोग (Medical Experiments): सर्वात भयानक गोष्ट म्हणजे, नाझी डॉक्टर या कैद्यांचा वापर 'गिनी पिग्स'सारखा (प्रयोगाचे प्राणी) करत असत. भूल न देता ऑपरेशन्स करणे, शरीरात विषारी रसायने टोचणे, अतिथंड पाण्यात माणसाला किती वेळ जिवंत ठेवता येते हे पाहणे—असे अमानुष प्रयोग कैद्यांवर केले जात.
मरणाचे साम्राज्य
१९३३ मध्ये दाखाऊपासून सुरू झालेली ही संकल्पना पाहता पाहता संपूर्ण जर्मनी आणि नंतर युरोपभर पसरली. बुचेनवाल्ड (Buchenwald), सॅक्सनहौसेन (Sachsenhausen), आणि नंतरच्या काळात बनलेले 'ऑशविट्झ' (Auschwitz) सारखे महाभयंकर 'डेथ कॅम्प्स' (जिथे गॅस चेंबरमध्ये लाखो लोकांना एकाच वेळी मारले गेले), हे सर्व याच दाखाऊ कॅम्पचे पुढचे रूप होते.
हेनरिक हिमलरने या कॅम्प्सच्या माध्यमातून हिटलरला एक असा 'मृत्यूचा कारखाना' बनवून दिला होता, जिथे जर्मनीच्या शत्रूंना संपवण्यासाठी ना गोळ्या वाया घालवण्याची गरज होती, ना कोर्टात खटला चालवण्याची. तिथे फक्त भीती, वेदना आणि मृत्यू होता.
१९३४ च्या अखेरीस, जर्मनीच्या आत हिटलरला विरोध करणारा एकही आवाज उरला नव्हता. जे विरोधक होते, ते एकतर मारले गेले होते किंवा या छळछावण्यांमध्ये सडत होते. जर्मनी पूर्णपणे हिटलरच्या पायाशी झुकला होता.
आता वेळ आली होती ती युरोपवर आपली ताकद दाखवण्याची. हिटलरची पहिली आंतरराष्ट्रीय खेळी ठरलेली होती, आणि ती होती—आपला जुना आदर्श, इटलीचा हुकूमशहा 'बेनितो मुसोलिनी' याला भेटण्याची!
