🌳 आंब्याचे झाड — उद्याच्या पिढीसाठीची भेट
कुंतलपूरचे राज्य समृद्ध, सुखी आणि सुव्यवस्थित होते. राज्याची सुपीक भूमी हिरव्यागार पिकांनी डोलत असे, बाजारपेठा व्यापाऱ्यांच्या गजबजाटाने फुललेल्या असत आणि गावागावांत संध्याकाळ होताच घराघरांत दिवे लुकलुकत असत. या समृद्धीच्या केंद्रस्थानी होता कुंतलपूरचा राजा—न्यायप्रिय, प्रजावत्सल आणि करुणाशील. प्रजेचे सुख हेच त्याचे सुख आणि प्रजेचे हित हेच त्याचे कर्तव्य होते. म्हणूनच तो अनेकदा राजवाड्याच्या भिंतींच्या बाहेर पडून सामान्य माणसाचे जीवन स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहत असे. त्याला ठाम विश्वास होता की, राजाची खरी नजर राजवाड्याच्या खिडकीतून नव्हे, तर प्रजेच्या अंगणातून उघडते.
त्याच्या मनात एक विचार सदैव जागा असे—
“प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम्।”
अर्थ : राजाचे खरे सुख प्रजेच्या सुखात असते आणि प्रजेचे हित हेच राजाचे हित असते.
एके दिवशी सकाळी राजाने साधी वस्त्रे परिधान केली आणि कोणालाही न सांगता गुप्त वेषात आपल्या राज्याची पाहणी करण्यासाठी तो बाहेर पडला. त्याच्यासोबत ना सैनिक होते, ना मंत्री—तो एका सामान्य माणसाप्रमाणे पायी चालत राज्यातील रस्त्यांवरून फिरत होता. वसंत ऋतूची मंद, सुगंधी हवा वाहत होती. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना हिरवीगार शेते वाऱ्याच्या तालावर डोलत होती. कुठे पक्ष्यांचा मधुर किलबिलाट ऐकू येत होता, तर कुठे गाईंच्या गळ्यातील घंटांचा मंजुळ नाद वातावरणात भरून राहिला होता.
थोडे पुढे गेल्यावर राजाची नजर रस्त्याच्या कडेला बसलेल्या एका वृद्धावर पडली. वयाने त्याचे शरीर वाकले होते. डोक्यावरील केस शुभ्र झाले होते. हातांवर काळाच्या असंख्य रेषा उमटल्या होत्या. शरीर थकलेले होते; पण चेहऱ्यावर विलक्षण तेज होते. तो वृद्ध जमिनीत एक छोटेसे खड्डे खोदत होता. राजाचे पाऊल थांबले. वृद्धाने आपल्या थरथरणाऱ्या हातांनी एक छोटेसे रोप त्या खड्ड्यात लावले, त्याभोवतीची माती अलगद दाबली आणि एका छोट्याशा घागरीतून त्यावर पाणी घातले.
राजाच्या मनात कुतूहल निर्माण झाले. तो वृद्धाजवळ गेला आणि सहजपणे विचारले, “आजोबा, काय लावत आहात?” वृद्धाने वर पाहिले. त्याच्या डोळ्यांत निरागसता होती. तो हसत म्हणाला, “आंब्याचे रोप आहे, बाळा.”
राजाने त्या रोपाकडे पाहिले आणि मग वृद्धाकडे. त्याच्या मनात क्षणात गणित सुरू झाले. हे रोप मोठे होण्यासाठी अनेक वर्षे लागतील. त्याला फांद्या फुटतील, फुले येतील, मग कैऱ्या लागतील आणि त्यानंतर गोड आंबे येतील. पण तोपर्यंत या वृद्धाचे काय?
राजाने आश्चर्याने विचारले, “आजोबा! हे झाड मोठे होण्यासाठी कित्येक वर्षे लागतील. त्याला फळे येईपर्यंत बराच काळ जाईल. तोपर्यंत तुम्ही जिवंत असालच याची काय खात्री? मग एवढी मेहनत कशासाठी?”
वृद्ध काही क्षण शांत राहिला. त्याने प्रेमाने त्या कोवळ्या रोपावरून हात फिरवला आणि मग राजाच्या डोळ्यांत पाहत मंद स्मित केले. तो म्हणाला, “तुमचा प्रश्न अगदी योग्य आहे, बाळा. कदाचित या झाडाचे एकही फळ मला माझ्या डोळ्यांनी पाहता येणार नाही. कदाचित त्याच्या सावलीत बसण्याचे भाग्यही मला लाभणार नाही. पण प्रत्येक काम असेच असावे का, ज्याचा फायदा फक्त आपल्यालाच मिळेल?”
राजा शांतपणे ऐकत राहिला.
वृद्धाने मुठीत थोडी माती घेतली आणि म्हणाला, “बाळा, जर प्रत्येक माणसाने फक्त स्वतःसाठीच झाडे लावली असती, तर आज या भूमीवर एकही झाड उभे राहिले नसते. माझ्या आयुष्यात मी कित्येक झाडांची फळे खाल्ली आहेत. ती झाडे कोणी लावली होती? कदाचित अशा लोकांनी, ज्यांना मी कधी पाहिलेही नसेल. त्यांनी रोपे लावली, त्यांना पाणी घातले, त्यांची काळजी घेतली आणि कदाचित फळे येण्यापूर्वीच ते या जगातून निघून गेले. पण त्यांच्या परिश्रमाचे फळ माझ्या पिढीने खाल्ले.”
वृद्धाचा आवाज आता अधिक भावपूर्ण झाला. तो म्हणाला, “मग सांगा बाळा, मीसुद्धा या भूमीचे ऋण फेडल्याशिवाय निघून जावे का? मी आयुष्यभर इतरांनी लावलेल्या झाडांची फळे खाल्ली; मग माझ्या हातून एक तरी असे झाड उभे राहू नये का, ज्याचे फळ माझ्यानंतर येणारी माणसे खातील?”
त्याच्या डोळ्यांत कृतज्ञतेचा प्रकाश होता. त्याने त्या रोपाकडे पाहिले आणि म्हणाला, “मला माहीत आहे, या आंब्याची गोडी कदाचित माझ्या जिभेपर्यंत पोहोचणार नाही. पण उद्या एखादा थकलेला प्रवासी या झाडाच्या सावलीत विसावला, एखाद्या मुलाने त्याचा गोड आंबा खाल्ला किंवा एखाद्या गरीबाने उन्हाच्या दाहापासून त्याच्या सावलीत क्षणभर विश्रांती घेतली, तर माझे हे छोटेसे काम व्यर्थ गेले असे मी कसे म्हणू?”
तो थोडा थांबला आणि पुढे म्हणाला, “माणूस जर फक्त स्वतःच्या पोटापुरता, स्वतःच्या घरापुरता आणि स्वतःच्या सुखापुरता जगला, तर त्याचे जीवन किती छोटे राहील! जीवनाची खरी उंची तेव्हा वाढते, जेव्हा आपण या जगातून गेल्यानंतरही आपल्या कर्मांची सावली कोणाच्या तरी जीवनाला शीतलता देत राहते.”
त्या वृद्धाच्या विचारांना जणू श्रीमद्भगवद्गीतेचीच साथ लाभली होती—
“कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।”
— श्रीमद्भगवद्गीता २.४७
अर्थ : मनुष्याचा अधिकार केवळ कर्म करण्यावर आहे; त्या कर्माच्या फळावर नाही. म्हणून फळाची अपेक्षा न करता आपले कर्तव्य प्रामाणिकपणे करत राहावे.
वृद्ध म्हणाला, “जर मी फक्त एवढाच विचार केला की ‘मला काय मिळणार?’ तर कदाचित हे रोप मी कधीच लावले नसते. पण जर मी विचार केला की ‘माझ्यानंतर येणाऱ्या माणसाला काय मिळणार?’ तर हे छोटेसे रोपसुद्धा मला मोठे कार्य वाटते. बी पेरणाऱ्या प्रत्येकाला त्या झाडाची सावली मिळतेच असे नाही; पण म्हणून त्याने पेरलेले बी व्यर्थ जाते असे थोडेच आहे?”
इतक्यात मंद वाऱ्याची एक झुळूक आली. त्या छोट्याशा रोपाची कोवळी पाने हळुवार हलली. राजाला क्षणभर असे वाटले, जणू निसर्ग स्वतः त्या वृद्धाच्या विचारांना मान्यता देत आहे.
राजाच्या मनात श्रीमद्भगवद्गीतेतील आणखी एक श्लोक उमटला—
“कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः।
लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन् कर्तुमर्हसि॥”
अर्थ : जनकादी महान पुरुषांनी कर्माच्या मार्गानेच सिद्धी प्राप्त केली. तसेच लोककल्याणाचा विचार करून मनुष्याने आपले कर्तव्य करीत राहिले पाहिजे.
राजाला त्या क्षणी जाणवले की खरे कर्म ते नव्हे, ज्याचे फळ लगेच आपल्या हातात येते; खरे कर्म ते आहे, जे काळाची सीमा ओलांडून एखाद्या अनोळखी जीवाच्या जीवनात सुख बनून पोहोचते.
वृद्ध हसून म्हणाला, “बाळा, माझ्यासाठी कधीतरी कोणीतरी असेच केले होते. आज मी त्याचे ऋण फेडत आहे.”
हे शब्द राजाच्या हृदयाला खोलवर भिडले. त्याला जाणवले—आज तो या वृद्धाकडे राजा म्हणून आला होता; पण येथून परतताना तो एका साध्या वृद्धाचा शिष्य होऊन जाणार आहे.
परहिताच्या या भावनेची आठवण करून देणारे एक सुंदर सुभाषित आहे—
“परोपकारः पुण्याय पापाय परपीडनम्।”
अर्थ : दुसऱ्यांचे भले करणे हे पुण्य आहे, तर दुसऱ्यांना पीडा देणे हे पाप आहे.
वृद्धाने त्या रोपाकडे पाहिले आणि जणू आपल्या संपूर्ण जीवनाचा सार चार ओळींत सांगितला—
आज पेरले बीज, उद्या सावली देईल,
माझे नसेल फळ, तरी कुणाचे जीवन गोड करील.
रिकाम्या हातांनी माणूस जगातून निघून जाईल,
पण सत्कर्मांची सुगंधी वाट मागे ठेवून जाईल.
राजाने वृद्धाला विचारले, “आजोबा, तुम्हाला खात्री असेल की या झाडाचे फळ तुम्ही कधीच खाऊ शकणार नाही, तरीही तुम्ही याची काळजी घ्याल?”
वृद्धाने क्षणाचाही विलंब न करता उत्तर दिले, “हो, नक्कीच.”
राजाने पुन्हा विचारले, “का?”
वृद्धाने त्या रोपाकडे प्रेमाने पाहिले आणि म्हणाला, “कारण माझ्यासाठी कधीतरी कोणीतरी असेच केले होते.”
या उत्तराने राजाच्या अंतःकरणात जणू काहीतरी हलले. जो मनुष्य स्वतःला काही मिळणार नाही हे माहीत असूनही दुसऱ्याच्या भविष्यासाठी परिश्रम करतो, तोच खरा श्रीमंत असतो, हे त्याला उमगले. त्याला जाणवले की राज्याच्या खजिन्यात सोने भरल्याने राज्य खरे समृद्ध होत नाही; प्रजेच्या हृदयात परोपकाराचे बीज रुजवले की राज्य खऱ्या अर्थाने समृद्ध होते.
राजाने त्या वृद्धाला नमस्कार केला. वृद्धाला आश्चर्य वाटले. तो म्हणाला, “बाळा! तुम्ही मला नमस्कार का करता?”
राजा हसून म्हणाला, “आजोबा, आज तुम्ही मला अशी गोष्ट शिकवली आहे, जी कदाचित माझे राजगुरूही मला इतक्या साधेपणाने शिकवू शकले नसते.”
वृद्ध काही समजून घेण्याआधीच राजा तेथून पुढे निघाला. थोडे अंतर गेल्यावर त्याने मागे वळून पाहिले. वृद्ध अजूनही त्या रोपाजवळ बसला होता—छोटेसे रोप, वाकलेले शरीर, थरथरणारे हात; पण संकल्प मात्र हिमालयासारखा अढळ.
राजाच्या मनात विचार चमकून गेला—“माझ्या राज्याच्या सीमा कदाचित माझ्या सैन्यामुळे सुरक्षित असतील; पण माझ्या राज्याचे भविष्य अशा असंख्य अनामिक माणसांच्या निःस्वार्थ कर्मामुळे सुरक्षित आहे.”
त्या दिवशी राजवाड्यात परतल्यावर राजाने आपल्या मंत्र्यांना बोलावले आणि संपूर्ण राज्यात मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण करण्याचा आदेश दिला. गावोगावी फळझाडे लावली गेली. रस्त्यांच्या दुतर्फा आंबा, वड, पिंपळ आणि कडुनिंबाची झाडे उभी राहू लागली. मुलांना झाडांची निगा राखण्याची जबाबदारी देण्यात आली. प्रत्येक गावात एक संदेश पोहोचवण्यात आला—“जो मनुष्य झाड लावतो, तो केवळ मातीत रोप लावत नाही; तो पुढच्या पिढीच्या जीवनात आशा लावत असतो.”
वर्षे सरली. कुंतलपूरची भूमी हिरवाईने नटली. राजमार्गांच्या दुतर्फा आंब्याची झाडे दाट सावली देऊ लागली. उन्हाळ्यात प्रवासी त्यांच्या सावलीत विसावू लागले. मुले त्यांच्या फांद्यांखाली खेळू लागली. ऋतू आला की झाडे पिवळ्याधमक, रसाळ आणि सुगंधी आंब्यांनी लगडून जात.
एके दिवशी राजा पुन्हा त्याच मार्गाने जात असताना त्याची नजर एका भव्य आंब्याच्या झाडावर पडली. तो अचानक थांबला. अनेक वर्षांपूर्वीचा तो वृद्ध त्याच्या स्मरणात जिवंत झाला. राजाने आजूबाजूच्या लोकांना विचारले, “हे झाड कोणी लावले?”
एका वृद्ध गावकऱ्याने उत्तर दिले, “महाराज, अनेक वर्षांपूर्वी येथे एक वृद्ध राहत होते. त्यांनी हे रोप लावले होते. ते आता या जगात नाहीत; पण हे झाड आज संपूर्ण गावाला फळे देते.”
राजा काही क्षण निःशब्द उभा राहिला. त्याने झाडाच्या फांदीवरून एक पिकलेला आंबा अलगद तोडला. त्याने डोळे मिटले. अनेक वर्षांपूर्वी त्या वृद्धाने सांगितलेले शब्द त्याच्या मनात पुन्हा घुमू लागले—“माझ्यासाठी नाही, कोणीतरी दुसऱ्यासाठी.”
राजाने आंब्याचा एक तुकडा चाखला. त्याची गोडी जिभेवर उतरली; पण त्याची खरी गोडी मात्र मनाच्या तळाशी उतरली होती. त्या क्षणी त्याला उमगले—वृद्धाने केवळ एक आंब्याचे झाड लावले नव्हते; त्याने एका राजाच्या मनात परोपकाराचे बीज लावले होते. त्या एका बीजातून आता संपूर्ण राज्य हिरवेगार झाले होते.
त्याच्या अंतःकरणात श्रीमद्भगवद्गीतेची वाणी पुन्हा निनादली—
“न हि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति।”
— श्रीमद्भगवद्गीता ६.४०
अर्थ : हे प्रिय! जो मनुष्य कल्याणकारी कर्म करतो, त्याचा कधीही नाश होत नाही. त्याच्या सत्कर्मांचे फळ कोणत्या ना कोणत्या रूपाने नक्कीच मिळते.
राजाने आकाशाकडे पाहिले. वृद्ध तेथे नव्हता; पण त्याची सावली होती. त्याचे शरीर नव्हते; पण त्याने लावलेले झाड होते. त्याचे हात नव्हते; पण त्याच्या हातांनी केलेल्या परिश्रमाचे फळ होते. आणि सर्वांत मोठी गोष्ट—त्याचा विचार जिवंत होता.
राजाला त्या दिवशी उमगले की माणसाचे खरे अमरत्व त्याच्या आयुष्याच्या लांबीमध्ये नसते; ते त्याच्या कर्मांच्या खोलीत असते. माणूस या जगातून निघून जातो, पण त्याने केलेले चांगले कर्म एखाद्या अनोळखी माणसाच्या जीवनात सावली बनून, फळ बनून, आशा बनून आणि प्रेरणा बनून जगत राहते.
जो केवळ स्वतःसाठी जगतो, त्याचे आयुष्य मृत्यूसोबत संपते; पण जो इतरांच्या भविष्यासाठी काहीतरी पेरतो, त्याचे जीवन पिढ्यान्पिढ्या फळ देत राहते.
एका वृद्धाने लावलेल्या छोट्याशा आंब्याच्या रोपाने राजाला शिकवले—माणूस जगातून जाताना आपल्यासोबत काहीही घेऊन जात नाही; पण तो मागे ठेवून गेलेली सावली आणि सुगंध त्याच्या अस्तित्वाची खरी ओळख बनते.
