एका जंगलातील दोन सारख्याच दगडांपैकी एक वेदनेला घाबरून घडणीचे घाव सोसण्यास नकार देतो, तर दुसरा हसतमुखाने छिन्नी-हातोड्याचे घाव अंगावर झेलतो. परिणामी, घाव सोसणारा दगड एक दिव्य मूर्ती बनून मंदिरात पूजला जातो आणि वेदनेला घाबरून पळणारा दगड उंबरठ्याची पायरी बनून लोकांच्या पायाखाली तुडवला जातो. जीवनात जो संघर्षाची आणि घडणीची परीक्षा पार करतो, तोच आदर मिळवतो; तर संकटांपासून पळणाऱ्याच्या वाट्याला आयुष्यभर ठेचाच येतात.
यथा चतुर्भिः कनकं परीक्ष्यते, निघर्षणच्छेदनतापताडनैः।
तथा चतुर्भिः पुरुषः परीक्ष्यते, त्यागेन शीलेन गुणेन कर्मणा॥
ज्याप्रमाणे सोन्याची शुद्धता घासल्याने, कापल्याने, अग्नीत तापवल्याने आणि ठोकल्याने पारखली जाते; त्याचप्रमाणे मनुष्याची श्रेष्ठताही त्याग, सदाचार, उत्तम गुण आणि परिश्रमरूपी कर्माचे संघर्ष सहन केल्यावरच उजळून निघते.
एका घनदाट जंगलात शतकानुशतके दोन अवाढव्य काळे दगड पडून होते. दोघेही शांत, ठाम आणि काळाच्या ओघात केवळ वारा व पाऊस सहन करत पडून राहिले होते.
एका दिवशी तिथे एक तेजस्वी शिल्पकार आला. त्याला मंदिरासाठी एक भव्य मूर्ती घडवायची होती. त्याची नजर पहिल्या दगडावर पडली. त्याने आपल्या झोळीतून छिन्नी आणि हातोडा बाहेर काढला. जसा त्याने पहिला घाव घातला, दगड वेदनेने कळवळला आणि विनवणी करत म्हणाला, "मला सोडून द्या! हे घाव मी सहन करू शकत नाही, माझे अस्तित्वच विस्कटून जाईल!"
शिल्पकाराने प्रेमाने हातोडा थांबवला आणि म्हटले, "जो वेदना सहन करू शकत नाही, त्याच्यावर जबरदस्ती करता येत नाही."
शिल्पकार दुसऱ्या दगडाजवळ गेला. त्याने हातोडा वर उचलला आणि हळूच विचारले, "तू हे घाव सहन करायला तयार आहेस का?"
दुसऱ्या दगडाने शांतपणे उत्तर दिले, "जर हे घाव माझ्यात दडलेले श्रेष्ठ रूप बाहेर आणू शकत असतील, तर मला प्रत्येक घाव मान्य आहे."
शिल्पकाराने काम सुरू केले. दिवस-रात्र छिन्नीचे तीक्ष्ण घाव पडत राहिले. दगड तुटत राहिला, छाटला गेला, पण ठाम उभा राहिला. हळूहळू त्या पाषाणातून एक अत्यंत मनमोहक, शांत आणि दिव्य मूर्ती साकारली.
न देवो वत्सवृन्देन न स्वर्गः पुण्यवर्जितः।
न सिद्धिः परिश्रमं हित्वा लभ्यते क्वापि मानवैः॥
जसे सोने अग्नीत तप्त होऊन कुंदन बनते आणि पाषाण छिन्नीचे घाव सोसून देव बनतो; तसेच जीवनातील संघर्ष आपल्याला तोडण्यासाठी नव्हे, तर आपल्या अंतरातील श्रेष्ठ रूपाला घडवून बाहेर आणण्यासाठीच येत असतात.
गावातील लोक वाजत-गाजत आले. त्यांनी त्या दिव्य मूर्तीची गावातील भव्य मंदिराच्या गर्भगृहात स्थापना केली. मूर्तीला पुष्पहार घातले गेले, सुगंधी चंदनाचा लेप लावला गेला आणि लोक हात जोडून तिच्यापुढे नतमस्तक होऊ लागले.
तेव्हा कोणाच्या तरी मनात विचार आला की मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ पायरी बनवण्यासाठीही एका सपाट दगडाची गरज आहे. लोक त्या पहिल्या दगडाला उचलून घेऊन आले आणि उंबरठ्याजवळ बसवून दिले.
आता परिस्थिती अशी झाली की, जो दगड घाव सोसायला तयार झाला, तो देव बनून पूजला जाऊ लागला; आणि ज्याने सुरुवातीला थोड्याशा वेदनेला घाबरून घाव झेलले नव्हते, त्याच्यावर रोज हजारो लोक पाय ठेवून आत जाऊ लागले.
दोन दगड होते वनात पडलेले, दिसायला एकसमान,
घावांना एक घाबरला, दुसऱ्याने सोसला ऊन-तान.
वेदना सोसून जो ठाम राहिला, तो पूजला गेला बनून देव,
घावांना भ्याला जो पळाला, पायरीवर तुडवला गेला त्याचा गर्व.
तपल्याविना कधी सोने न बने, घडणच देते मान-सन्मान,
संघर्षाचे घाव झेलतो जो, जग वंदिते त्याला लावून ध्यान.
एका रात्री जेव्हा मंदिराचे दरवाजे बंद झाले, तेव्हा उंबरठ्याच्या दगडाने अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी गर्भगृहातील मूर्तीला विचारले, "आपण दोघेही एकाच जंगलातून आलो, एकाच मातीचे होतो, मग तुला एवढा आदर आणि माझा एवढा अपमान का?"
मूर्तीने अत्यंत वात्सल्याने हसत उत्तर दिले:
"मित्रा, फरक फक्त एकाच गोष्टीचा होता—मी घडणीच्या वेळी येणाऱ्या वेदनेचा स्वीकार केला, तर तू त्या वेळी नकार दिलास. जीवनात जो घडणीचे घाव हसतमुखाने सहन करतो, जग त्याच्यासमोर माथा टेकवते; आणि जो शिकण्यापासून किंवा तपण्यापासून पळतो, त्याला आयुष्यभर ठेचाच खाव्या लागतात."
अकृत्वा परसन्तापमगत्वा खलनम्रताम्।
अनुत्सृज्य सतां वर्त्म यत्स्वल्पमपि तद् बहु॥
कठोर परिश्रम, कसोट्या आणि घडणीच्या वेदना सहन केल्याशिवाय माणसाला कधीही कोणतीही महान सिद्धी किंवा आदर प्राप्त होऊ शकत नाही. जीवनातील कोणतीही अडचण किंवा संघर्ष आपल्याला तोडण्यासाठी नव्हे, तर आपल्या आत लपलेली श्रेष्ठता बाहेर आणण्यासाठीच येत असतो.
