रात्रीचे दोन वाजले होते. सावरखेडच्या जुन्या वाड्याच्या ओसरीवर एक छोटा पिवळा दिवा लुकलुकत होता. बाहेर पावसाची रिमझिम सुरू झाली होती, ज्याचा आवाज वाड्याच्या कौलांवर एक वेगळंच संगीत निर्माण करत होता. आशिष आपल्या लॅपटॉपसमोर बसला होता, त्याचे डोळे स्क्रीनवरच्या आकड्यांवर आणि कोडींगवर खिळले होते. बाजूलाच सत्यजित जमिनीवर सतरंजी टाकून ज्ञानेश्वरीच्या ओव्यांचे मनन करत होता.
"सत्या... हे बघ," आशिषने अचानक लॅपटॉप त्याच्याकडे वळवला. "मी सखाराम काकांच्या जमिनीचा डिजिटल मागोवा (Trace) घेतलाय. ज्या 'डिजिटल सिग्नेचर'चा वापर करून जमिनीचे हस्तांतरण झाले आहे, ती सिग्नेचर सखाराम काकांची नाहीच. ती एका डमी फोल्डरमधून तयार करण्यात आली आहे. आणि सर्वात महत्त्वाची गोष्ट... हा सर्व डेटा तहसील कार्यालयातील कॉम्प्युटरवरून नाही, तर एका खाजगी आयपी (IP) ॲड्रेसवरून अपलोड झाला आहे."
सत्यजितने चष्मा नीट केला. "म्हणजे याचा अर्थ असा की, सरकारी यंत्रणेत बसलेला कोणीतरी माणूस बाहेरच्या गुंडांना सहकार्य करतोय?"
"फक्त सहकार्य नाही रे," आशिष आवेशाने बोलू लागला. "हे एक पूर्ण 'इकोसिस्टम' आहे. शहरात बसलेले बिल्डर्स, स्थानिक राजकारणी आणि भ्रष्ट अधिकारी यांनी मिळून एक असा सॉफ्टवेअर लूप तयार केलाय, ज्यात साध्या शेतकऱ्याचा सातबारा कधी गायब होतो, हे त्याला कळतही नाही. पुण्यात अशा अनेक केसेस मी पाहिल्या होत्या, पण तिथे लोक कोर्टात जाऊ शकत होते. इथे तर सखाराम काकांना तहसीलदार कार्यालयाच्या पायऱ्या चढायलाही भीती वाटते."
तेवढ्यात संस्कृती तिथे आली. तिच्या हातात गरम चहाचे कप होते. तिने चहाचे कप खाली ठेवले आणि आशिषच्या स्क्रीनकडे पाहिले. "आशिष दादा, तुम्ही जे शोधताय ते केवळ तांत्रिक आहे. पण मला आज जे सापडलंय ते भयानक आहे. मी गावाबाहेरच्या त्या केमिकल प्लांटच्या नाल्याजवळची माती तपासली. तिथला 'पीएच' (pH) लेव्हल इतका वाढलाय की तिथे आता गवतही उगवणार नाही. महानुभाव पंथाच्या तत्त्वज्ञानात सांगितलंय की, 'निसर्ग हा ईश्वराचा देह आहे'. आपण ईश्वराचा देहच ओरबाडून काढतोय."
संस्कृतीचा आवाज जड झाला होता. ती पुढे म्हणाली, "सत्यजित दादा, आमदार नामदेवरावांनी जो नवा 'इंडस्ट्रियल कॉरिडॉर' जाहीर केलाय, तो नेमका त्याच ठिकाणी आहे जिथे गावाचा मुख्य पाण्याचा स्रोत आहे. जर तिथे कंपन्या आल्या, तर पुढच्या पाच वर्षांत सावरखेड हे स्मशान होईल."
सत्यजित उठून उभा राहिला. त्याने वाड्याच्या खांबाला हात लावला. "आपल्याला हे युद्ध दोन स्तरावर लढावं लागेल. एक—तांत्रिक आणि कायदेशीर, जे आशिष हाताळेल. आणि दुसरं—मानसिक आणि सामाजिक, जे संस्कृती आणि मी पाहू. माणुसकीचा धर्म हा केवळ प्रार्थनेत नसून तो कृतीत आणण्याची वेळ आली आहे."
दुसऱ्या दिवशी सकाळी, सखाराम काका वाड्यावर आले. त्यांचे डोळे रात्रीच्या रडण्याने सुजले होते. त्यांनी आपल्या डोक्यावरची पांढरी टोपी काढली आणि सत्यजितच्या पायावर ठेवली.
"सत्या भाऊ... माझं रान गेलं हो. ज्या जमिनीसाठी माझ्या बापानं आणि आजोबानं रक्ताचं पाणी केलं, ती जमीन आज कागदावर माझी उरली नाही. आता मी पंढरपूरला विठ्ठलाच्या समोर कोणत्या तोंडानं उभं राहणार? 'कांदा मुळा भाजी, अवघी विठाई माझी' म्हणणारा मी शेतकरी, आज स्वतःच्याच शेतात उपरा झालोय."
सखाराम काकांचे हे शब्द ऐकून आशिषच्या काळजात चर्रर्र झाले. शहरात 'मालमत्ता' म्हणजे केवळ गुंतवणुकीचे साधन असते, पण ग्रामीण भागात जमीन हा जगण्याचा आधार आणि अस्मिता असते, हे त्याला आज प्रकर्षाने जाणवले.
"काका, टोपी डोक्यावर ठेवा," सत्यजितने त्यांना उठवले. "ही टोपी सावरखेडची अब्रू आहे. तुमची जमीन कुठेही गेली नाहीये. ती फक्त काही काळ भ्रष्टाचाराच्या अंधारात हरवली आहे. आशिषने काल रात्री पुरावा शोधलाय. आज आपण तहसीलदारांना जाब विचारणार आहोत."
सखाराम काकांनी आशिष कडे आशेने पाहिले. "आशिष बाबा, तू पुण्यातून आलायस... तू सुशिक्षित आहेस. माझ्या पोरानेही शिक्षण घेतलं, पण तो शहरात जाऊन बसला. त्याला मातीची किंमत उरली नाही. तू परत आलास, हे आमचं भाग्य."
आशिषने सखाराम काकांच्या हाताला स्पर्श केला. "काका, मी शहरात शिकलो खरा, पण तिथल्या चकाकीत 'माणूस' शोधत होतो. तो माणूस मला तुमच्यात दिसला. आपण तुमची जमीन परत मिळवणारच."
दुपारच्या कडक उन्हात सत्यजित, आशिष आणि सखाराम काका तहसील कार्यालयात पोहोचले. तिथे माणसांची गर्दी होती, पण प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर एक प्रकारची लाचारी होती. फाईल्स घेऊन पळणारे एजंट आणि खुर्चीला चिकटून बसलेले क्लर्क यांच्यात एक वेगळंच 'म्युच्युअल अंडरस्टैंडिंग' होतं.
तहसीलदार विनायकराव साळुंखे यांच्या केबिनबाहेर शिपायाने त्यांना अडवले. "साहेब मीटिंगमध्ये आहेत, नंतर या."
सत्यजितने शांतपणे विचारले, "मीटिंग की वैयक्तिक व्यवहार? साहेबांना सांगा, सावरखेडचा सत्यजित आलाय आणि सोबत जमिनीच्या घोटाळ्याचा पुरावा घेऊन आलाय."
शिपाई सत्यजितच्या नावामुळे थोडा वचकला. काही वेळाने त्यांना आत बोलावण्यात आले. साळुंखे साहेब आपल्या फिरत्या खुर्चीवर आरामात बसले होते. त्यांच्यासमोर वाफळलेला चहा आणि काही महागड्या फाईल्स होत्या.
"बोला सत्यजितजी, काय म्हणताय? पुन्हा काही नवीन सामाजिक तक्रार आहे का?" साळुंखे यांनी उपरोधाने विचारले.
"तक्रार नाही साहेब, ही मागणी आहे," आशिष पुढे आला आणि त्याने आपला टॅब साळुंखे यांच्या समोर ठेवला. "सखाराम काकांचे जमीन हस्तांतरण ज्या लॉगिन आयडीवरून झाले, त्याचा हा तांत्रिक अहवाल आहे. साहेब, हा आयडी तुमच्या खाजगी पीएचा (Personal Assistant) आहे. डिजिटल सही बनावट आहे आणि सर्व्हरमध्ये फेरफार करण्यात आला आहे."
साळुंखे यांचा चेहरा एका क्षणात पांढरा पडला. त्यांनी चहाचा कप बाजूला ठेवला. "हे... हे बघा आशिषजी, कॉम्प्युटरमध्ये चुका होऊ शकतात. तांत्रिक बिघाड असेल तो."
"तांत्रिक बिघाड हा योगायोगाने होतो साहेब, पण हे 'नियोजित' आहे," सत्यजितचा आवाज धारदार झाला. "तुम्हाला माहिती आहे की आमदार नामदेवरावांचे या जमिनीवर डोळे आहेत. आणि तुम्ही त्यांना मदत करताय. हा भ्रष्टाचार नाही तर हा जनतेचा विश्वासघात आहे. जर तुम्ही हा फेरफार २४ तासांच्या आत रद्द केला नाही, तर मी ही फाईल थेट विभागीय आयुक्तांकडे आणि सायबर क्राईमकडे घेऊन जाईन."
तहसीलदाराने रागाने सत्यजितकडे पाहिले. "मला धमकी देताय?"
"नाही, माणुसकीचा मार्ग दाखवतोय," सत्यजित म्हणाला. "निवड तुमची आहे—कायद्याची बाजू घेणार की भ्रष्टाचाराची?"
बाहेर पडताना आशिषला जाणवले की हा लढा केवळ एका साळुंखे विरुद्ध नाही. या व्यवस्थेची मुळे खूप खोलवर कुजलेली आहेत.
गावातील समाजमंदिरात संस्कृतीने महिलांची एक बैठक बोलावली होती. तिथे सुमती काकू, रखमा आजी आणि अनेक तरुण मुली जमा झाल्या होत्या. संस्कृती समोर उभ्या असलेल्या एका मोठ्या काळ्या फळ्यावर काही आकृत्या काढत होती.
"मावशी, आपण मंदिरात विठ्ठलाची पूजा करतो, पण आपल्या पायाखालची ही जमीन सुद्धा विठ्ठलाचीच लेक आहे ना?" संस्कृतीने विचारले.
"हो तर! जमीन आहे म्हणून तर आम्ही आहोत," रखमा आजी म्हणाल्या.
"मग ही जमीन जेव्हा आजारी पडते, तेव्हा आपण तिची काळजी का घेत नाही? त्या मोठ्या कंपन्यांनी जे पाणी सोडलंय, त्यामुळे आपली विहीर विषारी झालीय. तुमचे पाय सुजतात, मुलांना सारखा ताप येतो, याचं कारण आपण आपल्या मातीशी बेईमानी केलीय. आपण रासायनिक खतांचा अतिवापर केला आणि आता त्या कंपन्या आपली जमीन कवडीमोलाने मागायला येतील.
"संस्कृतीची भाषा साधी पण वैज्ञानिक होती. तिने त्यांना 'सेंद्रिय शेती' आणि 'घरगुती बीज बँक' याबद्दल माहिती दिली.
"संस्कृती ताई, पण आमची जमीन तर आमदारांच्या माणसांनी मोजून नेली आहे. ते म्हणतात इथे फॅक्टरी झाली की आमच्या पोरांना नोकऱ्या मिळतील," एक तरुण मुलगी, मोहिनी, हिने विचारले.
संस्कृतीने तिच्याकडे पाहिले. "मोहिनी, ती नोकरी म्हणजे गुलामी असेल. स्वतःच्या जमिनीचे मालक असताना दुसऱ्याच्या फॅक्टरीत वॉचमन होणं याला विकास म्हणत नाहीत. विकास तो असतो ज्यात आपण आपल्या मातीचा दर्जा सुधारतो. आपण 'कृषी उत्पादक कंपनी' स्थापन करू. आपण आपला माल स्वतः विकू. आपल्याला कुण्या आमदाराच्या उपकाराची गरज नाही."
महिलांच्या डोळ्यात एक वेगळाच प्रकाश दिसू लागला. महानुभाव पंथात ज्याला 'ज्ञानमार्ग' म्हणतात, तो आज संस्कृती या महिलांना दाखवत होती.
नामदेवराव गटाने आपल्या आलिशान फार्महाऊसवर सोफ्यावर बसले होते. समोर तहसीलदार साळुंखे घाम पुसत उभे होते.
"काय म्हणाला तो सत्या? आणि तो पुण्याचा पोरगा?" नामदेवरावांनी जोरात टेबल वाजवले.
"साहेब, त्या पोराने सगळा कच्चा चिट्ठा काढलाय. त्याला माहीत आहे की लॉगिन आयडी कोणाचा आहे. जर त्यांनी सायबर सेलमध्ये तक्रार केली, तर माझी खुर्ची जाईल आणि तुमचं नावही समोर येईल," साळुंखे घाबरून म्हणाले.
नामदेवराव हसले, पण ते हास्य क्रूर होते. "साळुंखे, खुर्चीची काळजी करू नकोस. या राज्यात कायदा आपल्या खिशात असतो. त्या सत्यजितला वाटतंय की तो लोकांची मनं जिंकेल? पण लोकांना मनं नसतात, त्यांना फक्त 'गरज' असते. त्यांची गरज काय आहे? पैसा! आपण गावात असा गोंधळ निर्माण करू की लोकच सत्यजितला गाव सोडून जायला सांगतील."
त्यांनी आपल्या उजव्या हाताला, 'बब्या'ला बोलावले. बब्या हा गावातला नामचीन गुंड होता. "बब्या, त्या आशिषचा लॅपटॉप फुटला पाहिजे आणि संस्कृतीच्या वडिलांच्या आश्रमाची बदनामी झाली पाहिजे. करा काहीतरी, पण उद्याच्या ग्रामसभेत हे लोक तोंड उघडता कामा नयेत."
रात्रीचे अकरा वाजले होते. सावरखेडच्या शांततेत फक्त झिंगरांचा आवाज गुंजत होता. सत्यजितच्या वाड्याच्या मागच्या बाजूला असलेल्या जुन्या महानुभाव आश्रमात संस्कृती आणि तिचे वडील, गोपीराज बापू, बसले होते. बापूंच्या समोर हस्तलिखितांचा ढीग होता. त्यांच्या चेहऱ्यावर सात्विक भाव असले, तरी डोळ्यांत काळजीतली अस्वस्थता होती.
"बापू, तुम्ही इतके चिंतेत का आहात?" संस्कृतीने त्यांच्या खांद्यावर हात ठेवत विचारले.
बापूंनी एक जुनी पोथी उघडली. "संस्कृती, हा केवळ जमिनीचा तुकडा नाही. हा भाग महानुभाव पंथाच्या इतिहासात 'पवित्र' मानला गेला आहे. इथे चक्रधर स्वामींचे चरणस्पर्श झाले आहेत. पण नामदेवरावांना इथे 'केमिकल हब' उभं करायचं आहे. त्यांना वाटतंय की जुन्या मंदिरांच्या आणि आश्रमांच्या नावाखाली जमिनी बळकावणं सोपं आहे. आज दुपारी काही अनोळखी माणसं आश्रमाची पाहणी करायला आली होती."
संस्कृतीचे डोळे रागाने विस्फारले. "बापू, ज्यांनी देवाची भक्ती बाजारात विकली, त्यांना या पवित्र मातीची किंमत काय कळणार? तुम्ही काळजी करू नका. आशिष दादांनी या जमिनीचे कायदेशीर पुरावे काढले आहेत आणि सत्यजित दादा लोकांची शक्ती एकत्र करत आहेत. आपण झुकणार नाही."
तेवढ्यात बाहेर कुत्र्यांच्या भुंकण्याचा आवाज आला. संस्कृती बाहेर आली, तर तिला अंधारात काही सावल्या पळताना दिसल्या. आश्रमाच्या भिंतीवर कुणीतरी काळं ऑईल फेकलं होतं आणि तिथे एक धमकी दिली होती: "आश्रम हवा असेल तर गप्प बसा, नाहीतर राख होईल."
संस्कृती तिथून हलली नाही. तिने ती धमकी पाहिली आणि मनातल्या मनात ठरवलं—आता शांतता पाळायची वेळ संपली आहे. माणुसकी टिकवायची असेल, तर प्रसंगी कालीचं रूप घ्यावं लागेल.
वाड्यावर आशिष अजूनही जागता होता. तो तहसीलदार साळुंखे यांच्या पीएच्या सोशल मीडिया अकाउंटचा मागोवा घेत होता. अचानक त्याला एक 'लिंक' सापडली. आमदारांचा पीए आणि तहसीलदार यांचा एक खाजगी व्हॉट्सॲप ग्रुप होता, ज्याचे नाव होते 'प्रोजेक्ट समृद्धी'.
"सत्या, हे बघ!" आशिषने उत्साहाने सत्यजितला उठवले. "या ग्रुपवर त्यांनी जमिनीच्या लिलावाचे रेट्स आधीच ठरवले आहेत. सखाराम काकांच्या जमिनीचा मोबदला त्यांनी स्वतःच्याच नातेवाईकांच्या नावावर वळवला आहे. हे पूर्णपणे बेकायदेशीर आहे. मी हे सर्व चॅट्स आणि ऑडिओ क्लिप्स रिट्रिव्ह केल्या आहेत."
सत्यजितने त्या क्लिप्स ऐकल्या. त्यात नामदेवराव स्पष्टपणे सांगत होते, "त्या म्हाताऱ्या सखारामला पाच-पन्नास हजार देऊन गप्प करा, नाहीतर त्याला गावातून तडीपार करा."
सत्यजितचे हात रागाने थरथरू लागले. "आशिष, हे उद्याच्या ग्रामसभेत आपल्याला बॉम्बसारखं फोडायचं आहे. पण सावध राहा, हे लोक आपल्याला तिथे पोहोचू देणार नाहीत."
आशिषने एक छोटा कॅमेरा आणि रेकॉर्डर पेन सत्यजितच्या खिशात दिला. "सत्या, आपण फक्त बोलणार नाही, तर आपण हे सगळं 'लाईव्ह' करणार आहोत. फेसबुक आणि युट्यूबच्या माध्यमातून संपूर्ण महाराष्ट्र हे बघेल. जेव्हा माणुसकीचा आवाज सोशल मीडियावर घुमतो, तेव्हा सत्तेच्या खुर्च्या डळमळीत होतात."
दुसऱ्या दिवशी सकाळी सावरखेडच्या चावडीवर जनसागर उसळला होता. नामदेवराव गटाने आपल्या ताफ्यासह आले होते. त्यांच्या सोबत पोलिसांची मोठी फौज होती, जणू काही गावात युद्ध सुरू होणार होतं. व्यासपीठावर आमदार बसले होते, त्यांच्या चेहऱ्यावर विजयाचा माज होता.
"ग्रामस्थहो!" नामदेवराव गर्जले. "आजचा दिवस सावरखेडच्या इतिहासात सुवर्ण अक्षरांनी लिहिला जाईल. इथं मोठा कारखाना येणार, रस्ते होणार, चकाचक दिवे लागतील. जे लोक याला विरोध करत आहेत, ते गावच्या प्रगतीचे शत्रू आहेत."
गर्दीत कुजबुज सुरू झाली. तेवढ्यात सत्यजित, आशिष आणि संस्कृती व्यासपीठाच्या समोर आले. त्यांच्या मागे सखाराम काका आणि शेकडो महिला होत्या.
"आमदार साहेब, प्रगती कोणाची? तुमची की गावाची?" सत्यजितचा आवाज माईकशिवायही सर्वदूर पोहोचला. "सखाराम काकांच्या जमिनीवर डल्ला मारणं ही तुमची प्रगती आहे का?"
नामदेवराव हसले. "सत्या, पुरावा काय? फाईल्स तर सांगतायत की जमिनीचा व्यवहार कायदेशीर झालाय."
आशिष पुढे आला. त्याने खिशातून रिमोट काढला आणि चावडीवर लावलेल्या मोठ्या एलसीडी स्क्रीनवर (जो त्याने आधीच तिथे लावून घेतला होता) थेट तहसीलदार आणि आमदारांच्या पीएचे चॅट्स दाखवायला सुरुवात केली. ऑडिओ क्लिप्स पूर्ण गावात घुमू लागल्या.
लोकांमध्ये एकच खळबळ उडाली. नामदेवरावांचा चेहरा काळवंडला. "हे खोटं आहे! हे एडिटिंग आहे!" ते ओरडले.
पण संस्कृती पुढे आली. तिच्या हातात मातीची परडी होती. "साहेब, हे खोटं आहे म्हणता? मग या मातीत मिसळलेलं विषही खोटं आहे का? बघा तुमच्या कंपन्यांनी आमच्या विहिरी कशा नासवल्यात. ही ज्ञानेश्वरी आणि हे विज्ञानाचे रिपोर्ट सांगतायत की तुम्ही सावरखेडचा विकास नाही, तर विनाश करायला निघाला आहात."
लोकांचा संताप अनावर झाला. "आमदार साहेब, उत्तर द्या!" अशा घोषणा सुरू झाल्या. नामदेवरावांच्या गुंडांनी लाठ्या उपसल्या, पण गावकऱ्यांच्या जनशक्तीसमोर त्या निकामी ठरल्या.
ग्रामसभा उधळली गेली, पण सत्यजित आणि त्याच्या टीमने नैतिक विजय मिळवला होता. तहसीलदार साळुंखे यांना तिथेच सस्पेंड करण्याचे आदेश जिल्हाधिकाऱ्यांकडून (आशिषने पाठवलेल्या मेलमुळे) तातडीने आले. सखाराम काकांच्या जमिनीवर पुन्हा त्यांचं नाव लागण्याची प्रक्रिया सुरू झाली.
पण ही तर केवळ सुरुवात होती.
रात्री वाड्यावर आशिष आणि संस्कृती बसले होते. "आपण जिंकलो ना दादा?" संस्कृतीने विचारले.
सत्यजितने खिडकीबाहेर पाहिले. "हा फक्त एक विजय आहे, संस्कृती. नामदेवराव आता जखमी वाघासारखे आहेत. ते आता अधिक खालच्या थराचं राजकारण करतील. आणि मुख्य म्हणजे, त्या 'औद्योगिक विकास महामंडळा'च्या मागे असलेला खरा सूत्रधार अजून पडद्यामागेच आहे."
आशिषला त्याच वेळी एक फोन आला. समोरून एक अनोळखी आवाज होता— "आशिष, तुझे कोडिंगचे खेळ खूप झाले. आता खऱ्या आयुष्यातला 'कोटा' संपवायची वेळ आली आहे. संस्कृतीच्या वडिलांना सांगा, उद्याचा सूर्योदय त्यांना कदाचित बघायला मिळणार नाही."
आशिषने फोन कट केला. त्याचे हात थरथरत होते. त्याने सत्यजितकडे पाहिले. आता लढा केवळ जमिनीचा उरला नव्हता, तो जगण्या-मरण्याचा झाला होता. सस्पेन्स आता एका गडद वळणावर आला होता. सावरखेडची ही 'धुनी' आता वणवा बनणार होती.
- © अजय भुजबळ परभणीकर
