३: सावल्यांचा सुलतान
१. शिवनेरी नगरचे बाजारपेठ आणि दहशतीचे सावट
शिवनेरी नगरची मुख्य बाजारपेठ म्हणजे गजबजाट, कलकलाट आणि पैशांची अखंड उलाढाल असणारं एक विस्तीर्ण केंद्र. संध्याकाळचे साडेपाच-सहा वाजले की या बाजाराला जणू चैतन्य यायचं. भाजीपाल्याच्या गाड्या, फळांचे ढीग, कपड्यांची लहान दुकानं, आणि घामाघूम होऊन दोन पैशांसाठी ओरडणारे कष्टकरी व्यापारी. पण २००६ सालच्या या शिवनेरी नगरच्या हवेत फक्त भाजीपाल्याचा सुवास नव्हता, तर तिथे एका अदृश्य भीतीचा थरारही पसरलेला असायचा.
या संपूर्ण बाजारपेठेवर एका माणसाची दहशत होती—'भैय्या भाई'. भैय्या भाई स्वतः कधी बाजारात येत नसे, पण त्याचे चेले, त्याचे हात-पाय असलेले गुंड या बाजारात सावलीसारखे फिरत आणि गरिबांच्या रक्ताचा शेवटचा थेंबही हप्त्याच्या रूपाने शोषून घेत.
"बाजूला व्हा रे! बाजूला व्हा! पैलवान आलेत!"
बाजाराच्या मुख्य रस्त्यावरून एक धिप्पाड, काळ्या कभिन्न रंगाचा माणूस चालत येत होता. अंगात घट्ट काळी बनियन, गळ्यात सोन्याची जाड साखळी, आणि हातामध्ये लोखंडी कडे. त्याचं नाव होतं 'काळ्या'. भैय्या भाईचा सर्वात विश्वासू आणि क्रूर चेला. त्याच्या मागे त्याचे तीन साथीदार होते, ज्यांच्या हातात लाकडी दांडके आणि सायकलच्या जाड साखळ्या (चेन) होत्या.
काळ्या ज्या दुकानासमोर थांबायचा, तिथल्या दुकानदाराचे हात भीतीने थरथरायला लागायचे. तो काही न बोलता फक्त हात पुढे करायचा, आणि दुकानदाराला त्या हातावर पाचशे किंवा हजाराची नोट ठेवावीच लागायची. विरोध करण्याचा अधिकार कोणालाच नव्हता.
"ए म्हाताऱ्या! तुझा हप्ता कुठे आहे रे?" काळ्या एका कोपऱ्यात थांबला.
तिथे विष्णू काका आपल्या लहानशा फळांच्या गाडीवर उरलेली केळी आणि सफरचंद विकत होते. त्यांच्या बाजूला त्यांची नऊ वर्षांची नात, पिंकी, आजोबांचा शर्ट पकडून भीतीने उभी होती.
"पैलवान साहेब... या महिन्यात घरात लक्ष्मी (नात) आजारी होती. दवाखान्यात लय पैसा गेला साहेब. आजचा दिवस सोडा, पुढच्या महिन्यात एकत्र देतो," विष्णू काका जोडलेल्या हातांनी, डोळ्यात अश्रू आणून गयावया करू लागले.
"अबे ए बुढ्ढ्या! तुझी पोरगी आजारी असेल तर मी काय डॉक्टर आहे काय रे? मला माझा पैसा पाहिजे. भैय्या भाईचा नियम माहीत नाही का तुला? जो हप्ता देणार नाही, त्याची गाडी बाजारात राहणार नाही!" काळ्याने मोठ्याने डरकाळी फोडली.
"नाही पैलवान साहेब, असं करू नका..." विष्णू काका पाया पडायला गेले, पण काळ्याने अत्यंत क्रूरपणे त्यांना लाथ मारली. विष्णू काका चिखलात मागे जाऊन पडले. काळ्याच्या साथीदाराने त्यांच्या फळांची गाडी एका झटक्यात उलटवून टाकली. सगळी फळं रस्त्यावरच्या चिखलात पसरली. पिंकी जोरात रडायला लागली आणि आजोबांना बिलगली.
बाजारात शेकडो लोक उभे होते. भाजी घेणारे, विकणारे, मोठे दुकानदार... सगळे पाहत होते. पण प्रत्येकाने आपली मान खाली घातली. कोणामध्येही त्या काळ्याच्या समोर उभं राहण्याची हिंमत नव्हती. अन्यायाचा तो अंधार संपूर्ण बाजारपेठेला गिळून टाकत होता.
२. पडद्याआडची तयारी: ऑइल, काजळ आणि मुखवटा
बाजाराच्या अगदी शेवटच्या टोकाला, जिथे रेल्वेचे रिकामे वॅगन्स आणि रद्दीची जुनी गोदाामं होती, तिथे पाच-सहा मुलं उभी होती. सुक्या, मँगो आणि त्यांची गँग. त्यांच्या मध्यभागी एक बारा वर्षांचा मुलगा शांतपणे उभा होता. त्याच्या अंगात शाळेचा युनिफॉर्म नव्हता, तर त्याने एक जुना, काळा फुल-स्लीव्हजचा टी-शर्ट आणि काळी जीन्स घातली होती.
त्याच्या डोळ्यात विष्णू काकांवर झालेला तो अन्याय पाहून जणू तांडवाचा विस्तव जळत होता. पण त्याचा चेहरा पूर्णपणे शांत होता. तो रुद्र होता.
"रुद्र भाई, लय अनर्थ झाला रे. काळ्याने विष्णू काकांना मारलं, त्यांची गाडी पाडली. पण आपण नाही जाऊ शकत तिथे, ते भैय्या भाईचे लोक आहेत. आपल्याला जिवंत गाडून टाकतील," सुक्या थरथरत्या आवाजात म्हणाला.
रुद्रने काहीच उत्तर दिले नाही. त्याने खिशातून शंकराची ती छोटी पितळी मूर्ती काढली. डोळे मिटून त्याने ती मूर्ती आपल्या कपाळाला लावली. 'जय भोलेनाथ... आज तुझा हा रुद्र पडद्याआड राहूनच या कंसाचा वध करणार!' त्याने मूर्ती पुन्हा खिशात ठेवली.
"सुक्या, मँगो... ऐका. जगातल्या कोणत्याही माणसाला, कोणत्याही गुंडाला किंवा उद्या येणाऱ्या पोलिसाला हे माहीत पडता कामा नये की विष्णू काकांना वाचवणारा कोण होता. अख्या जगासमोर मी फक्त एक साधा, रद्दी गोळा करणारा टपोरी मुलगा आहे, आणि तोच राहणार. पण आज न्याय होणार... आणि तो पडद्याआडच होणार!" रुद्रचा आवाज बदलला होता. त्यात एक अजब गंभीरपणा होता.
"पण भाई, तू समोर गेलास तर ते तुला ओळखतील ना?" मँगोने विचारले.
रुद्र गालातल्या गालात हसला. त्याने गोदामाच्या कोपऱ्यात ठेवलेली एक जुनी दिव्याची काजळी आणि एका मोठ्या गाडीचं काळं पडलेलं जळकं ऑइल (Burned Engine Oil) हातात घेतलं.
त्याने ते काळं ऑइल आपल्या दोन्ही हातांवर आणि संपूर्ण चेहऱ्यावर फासून घेतलं. त्याचा गोरापान चेहरा आता त्या काळ्या ऑइलमुळे पूर्णपणे लपला होता. डोक्यावरचे केस त्याने एका काळ्या कापडाने (रुमालाने) घट्ट बांधून घेतले, ज्यामुळे त्याचे केस मागे गेले. डोळ्यांच्या भोवती त्याने ती काजळी लावली, ज्यामुळे त्याचे डोळे अधिक तीक्ष्ण आणि भयंकर दिसू लागले. शेवटी, त्याने रद्दीतून सापडलेला एक जुना, फाटलेला काळा मफलर आपल्या तोंडावर असा बांधला की फक्त त्याचे दोन जळजळते डोळे उघडे राहिले.
आता त्याच्या समोर उभा असलेला सुक्याही त्याला ओळखू शकत नव्हता. तो एखादा बारा वर्षांचा मुलगा वाटतच नव्हता, तर तो सावल्यांमधून प्रकट झालेला कोणीतरी गूढ, भयानक रक्षक वाटत होता.
"कसा दिसतोय तुमचा भाई?" मुखवट्याच्या मागून रुद्रचा टपोरी, पण दबलेला आवाज आला.
"भाई... तू हुबेहूब काळभैरव दिसतोयस रे! तुला कोणीच ओळखू शकणार नाही," सुक्याच्या अंगावर काटा आला.
"चला मग... आज या काळ्याचा रंग उतरवायची वेळ आलीये. सुक्या, तू आणि गँग फक्त बाजाराच्या चारही कोपऱ्यांवर लक्ष ठेवा. कोणी मागून वार करायला नको. बाकी फाईट मी बघून घेतो!" रुद्रने आपले हात हवेत फिरवले, हाडांचे कडकड असा आवाज झाला. आणि एका क्षणात तो सावलीसारखा बाजाराच्या दिशेने धावला.
३. महा-स्ट्रीट फाईट : सिनेमॅटिक मार्शल आर्ट्सचा थरार
बाजारात अजूनही काळ्याचा धुमाकूळ सुरूच होता. "काय रे? अजून कोणाला आपली दुकानं उलथवून घ्यायची आहेत का? जो हप्ता देणार नाही, त्याचा हाच हिशोब होईल!" तो जोरात हसत ओरडत होता.
तितक्यात, बाजाराच्या एका मोठ्या छपरावरून (Roof) उडी मारत एक काळी आकृती थेट काळ्याच्या समोर येऊन पडली.
"धपक!"
धूळ उडाली. बाजारातले सगळे लोक थांबले. काळ्या आणि त्याचे गुंड अचंबित होऊन पाहू लागले. समोर एक लहान चणीचा, पण अत्यंत चपळ मुलगा उभा होता. त्याचे हात-पाय आणि चेहरा काळ्या ऑइलने माखलेला होता, तोंडावर काळा रुमाल होता आणि डोळ्यातून फक्त अंगार बरसत होता.
"अबे कोण आहे रे हा भूत? काय सर्कस चालू आहे काय इथे?" काळ्याचा एक साथीदार हसला.
मुखवट्याच्या मागून रुद्र आपल्या अस्सल टपोरी, पण बदललेल्या आवाजात म्हणाला, "काय रे काळ्या... स्वतःला लय मोठा मगा नडणारा समजतोस काय? वयाने आणि शरीराने बैल झालास म्हणून काय गरिबांवर शिंगं उगारणार का? चल, काकांचे पाय धर आणि गाडी सरळ कर, नाहीतर आज या शिवनेरी नगरच्या बाजारात तुझा हिशोब 'क्लोज' होईल!"
"अबे ए पोरा! तुझी लायकी काय माझ्यासमोर बोलायची? ए सुक्या (गुंडाचे नाव वेगळे होते), उडव याला!" काळ्याने हुकूम सोडला.
एक धिप्पाड गुंड हातात जाड लाकडी दांडके घेऊन रुद्रच्या दिशेने धावला. त्याने पूर्ण ताकदीने तो दांडका रुद्रच्या डोक्यावर मारण्यासाठी हवेत उगारला. बाजारातल्या स्त्रियांनी डोळे मिटून घेतले.
पण रुद्र साधा मुलगा नव्हता. त्याने ब्रूस लीचा 'फ्लोईंग वॉटर' सारखा नियम आत्मसात केला होता. जसा दांडका खाली आला, रुद्रने एका सेकंदाच्या हजाराव्या भागात स्वतःचे शरीर डाव्या बाजूला झुकवले (Side Dodge). दांडका हवेतच फिरला. रुद्रने त्याच गतीचा वापर करून जॅकी चॅन स्टाईलमध्ये बाजूला असलेल्या भाजीच्या एका रिकाम्या लाकडी क्रेटला (खोक्याला) पाय मारला. तो जड क्रेट थेट त्या गुंडाच्या तोंडावर जाऊन बसला!
"कडक!"
गुंडाचे नाक फुटले आणि तो रक्ताळलेल्या तोंडाने खाली कोसळला.
"अबे हा तर फायटर आहे! पकडा याला!" काळ्या ओरडला. आता उरलेले दोन्ही गुंड सायकलची चेन आणि लाठी घेऊन एकत्र धावले.
इथे रुद्रच्या खऱ्या 'स्ट्रीट फाईट'चा थरार सुरू झाला. तो शरीराने लहान होता, त्यामुळे गुंडांच्या ताकदीशी थेट नडणे शक्य नव्हते. त्याने आपली 'चपळाई' (Speed, Reflexes आणि Footwork) वापरली. एका गुंडाने सायकलची चेन हवेत फिरवली. रुद्रने खाली वाकून (Duck) ती चेन चुकवली आणि जमिनीवरून घसरत (Slide) जात दुसऱ्या गुंडाच्या गुडघ्यावर आपल्या पायाने जोरदार प्रहार केला.
"धॅड!"
तो गुंड गुडघ्यावरून खाली वाकला. रुद्रने लगेच हवेत उडी मारली (Flying Knee) आणि आपला गुडघा थेट त्याच्या छाताडावर मारला. तो गुंड हवेत उडून एका भाजीच्या गाड्यावर जाऊन पडला.
संपूर्ण बाजारपेठ थक्क झाली होती. लोकांना विश्वास बसत नव्हता की एक लहान मुलगा, ज्याचा चेहरा ऑइलने काळा झाला आहे, तो त्या धिप्पाड गुंडांना एखाद्या तज्ज्ञ मार्शल आर्टिस्टसारखा धुळीस मिळवत आहे. तो कुठेही थांबत नव्हता, त्याचे फूटवर्क इतके वेगवान होते की गुंडांचे वार फक्त हवेतच फिरत होते.
काळ्या आता स्वतः संतापला होता. त्याने आपली लोखंडी साखळी हातात घेतली आणि तो रुद्रवर धावला. "तुला तर मी जिवंत सोडणार नाही!"
काळ्याने साखळी जोरात फिरवली. रुद्रने मागे उडी मारली. साखळी एका खांबाला लागून चमकली. रुद्रने पाहिलं की काळ्याची ताकद खूप जास्त आहे. त्याने ब्रूस लीची 'वन-इंच पंच' पद्धत वापरायचे ठरवले. तो काळ्याच्या अगदी जवळ गेला (Close Range). काळ्याला वाटलं की आता हा आपल्या ताकदीखाली दाबला जाईल, पण रुद्रने काळ्याच्या हाताचा वार आपल्या हाताने ब्लॉक केला (Wing Chun Defense) आणि अवघ्या एक इंचाच्या अंतरावरून आपल्या पूर्ण शरीराची ताकद एकवटून काळ्याच्या पोटावर आणि नाकावर दोन एकापाठोपाठ एक पंच मारले.
"धॅड! धॅड!"
ते पंच इतके अचूक आणि वेगवान होते की काळ्याच्या तोंडातून रक्त आले आणि त्याचे दोन दात तुटून खाली पडले. तो मागे सरकला आणि चिखलात कोसळला.
४. सावलीचा न्याय आणि पडद्याआड गहाळ
काळ्या जमिनीवर पडला होता, त्याचा श्वास अडकला होता. तो या बारा वर्षांच्या अदृश्य मुलासमोर पूर्णपणे पराभूत झाला होता. रुद्र त्याच्या जवळ गेला. त्याने आपला पाय काळ्याच्या छातीवर ठेवला आणि खाली वाकून, त्याचे डोळे काळ्याच्या डोळ्यात घालून अत्यंत थंड आणि टपोरी आवाजात म्हणाला:
"ऐक रे काळ्या... आजच्या नंतर जर या बाजारातल्या कोणत्याही गरिबाच्या गाडीला, किंवा विष्णू काकांच्या गाडीला हात लावला ना... तर हा चेहरा लक्षात ठेव. मी सावलीतून येतो आणि सावलीतच जातो. तुझा भाई कोण 'भैय्या भाई' असेल ना, त्याला जाऊन सांग... की शिवनेरी नगरच्या बाजाराचा हिशोब आता देव करतोय. चल, निघ इथून!"
काळ्या आणि त्याचे उरलेले गुंड, जे कसेबसे उभे राहिले होते, त्यांनी आपल्या आयुष्यात एवढी भयानक फाईट आणि असा मुलगा कधीच पाहिला नव्हता. ते भीतीने थरथर कापत, आपले दांडके तिथेच टाकून बाजारातून पळत सुटले.
संपूर्ण बाजारपेठेत एक सेकंद शांतता पसरली... आणि त्यानंतर लोकांनी एकच जल्लोष केला! टाळ्यांचा कडकडाट झाला.
"कोण आहे हा मुलगा? देवासारखा धावून आला!" लोक ओरडत होते.
विष्णू काका पुढे आले, त्यांच्या डोळ्यात कृतज्ञतेचे अश्रू होते, "बाळा... तू कोण आहेस? तुझा हा काळा चेहरा... तू आमचा रक्षक आहेस. नाव काय तुझं?"
रुद्रने मागे वळून पाहिले. विष्णू काका आणि लहानगी पिंकी त्याच्याकडे पाहत होते. मुखवट्याच्या मागून त्याचे डोळे मऊ झाले. पण तो तिथे एक क्षणही थांबू शकत नव्हता. प्रसिद्धी किंवा कौतुक स्वीकारणे त्याच्या नियमात नव्हते. त्याला 'पडद्याआड' राहायचे होते.
तो काहीच बोलला नाही. त्याने फक्त विष्णू काकांना हात जोडून नमस्कार केला. आणि लोकांनी त्याला पकडण्यापूर्वी किंवा कोणी त्याला ओळखण्यापूर्वी, त्याने बाजारातल्या गर्दीत एक जलद उडी मारली आणि तो अंधाऱ्या गल्लीबोळांमध्ये सावलीसारखा नाहीसा झाला.
५. शून्यात परतणारा नायक
रात्रीचे साडेआठ वाजले होते. रेल्वे गोदामाच्या मागच्या बाजूला असलेल्या एका जुन्या पाण्याच्या पंपापाशी रुद्र उभा होता. सुक्या आणि मँगो आजूबाजूला पहारा देत होते.
रुद्रने बादलीभर पाणी डोक्यावर घेतले आणि साबणाने आपला चेहरा आणि हात घासून धुवायला सुरुवात केली. ते काळं ऑइल, ती काजळी हळूहळू पाण्याच्या प्रवाहाने वाहून गेली. काही मिनिटांतच, तो भयानक 'काळभैरव' गायब झाला होता, आणि तिथे पुन्हा एकदा तोच साधा, गोरापान, बारा वर्षांचा रुद्र उभा होता.
त्याने आपली जुनी बॅग खांद्यावर टाकली, शर्टची वरची गुंडी लावली आणि कपाळावरचे ओले केस मागे झटकले.
"भाई... काय फाईट केलीस रे तू! जॅकी चॅन पण तुझ्यासमोर फेल आहे," सुक्या अत्यंत उत्साहाने म्हणाला.
"गुपचूप बस सुक्या," रुद्र हसला. "कोणाला काही कळलं नाही ना?"
"नाही भाई, अख्या बाजाराला वाटतंय की शहरात कोणीतरी नवीन मसिहा आलाय, जो गरिबांचे रक्षण करतो. पण तो कोण आहे, कसा दिसतो, हे कोणालाच माहीत नाही. अख्या जगासाठी तो फक्त एक 'सावली' आहे."
"तेच पाहिजे होतं मला," रुद्र गंभीर होत म्हणाला. "माझी लढाई खूप मोठी आहे सुक्या. माझे मामा, या शहरातले गुंड, हे सगळे खूप ताकदवान आहेत. जर मी समोर आलो, तर ते माझ्या आईला त्रास देतील. त्यामुळे जोपर्यंत वेळ येत नाही, तोपर्यंत हा रुद्र फक्त पडद्याआडच राहणार. जगासमोर मी फक्त एक लहान, रद्दी गोळा करणारा टपोरी मुलगा आहे... आणि शाळेत एक स्कॉलर विद्यार्थी!"
तो तिथून निघाला आणि आपल्या झोपडीच्या दिशेने चालत गेला. बाजारात आज विष्णू काकांची गाडी पुन्हा उभी राहिली होती, गरिबांच्या चेहऱ्यावर हसू होतं, आणि हे हसूच रुद्रच्या संघर्षाची सर्वात मोठी पावती होती. तो शांतपणे आपल्या झोपडीत गेला, जिथे त्याची आई त्याची वाट पाहत होती.
भोलेनाथाच्या साक्षीने, रुद्रने आज शून्यातून स्वतःच्या अस्तित्वाची पहिली ठिणगी टाकली होती... एक असा नायक, जो अख्या जगासाठी अदृश्य होता, पण अन्यायासाठी मात्र काळ होता!
(क्रमशः...)
