रुद्र: पडद्याआडचा नायक
भाग ४: शिवांश आणि शब्दांचे साम्राज्य
१. महाशिवरात्रीचा प्रलयंकारी नाद
शिवनेरी नगरच्या रेल्वे ट्रॅक शेजारील ते जुने दगडी शिवमंदिर आज केवळ एक वास्तू उरली नव्हती, तर ते चैतन्याचे एक अथांग बेट झाले होते. महाशिवरात्रीचा पावन उत्सव होता. संपूर्ण मंदिर परिसराला झेंडूच्या पिवळ्या-केशरी फुलांची आणि केळीच्या पानांची तोरणे बांधली होती. गाभाऱ्याच्या उंबरठ्यापासून ते मंदिराच्या बाहेरील पिंपळाच्या झाडापर्यंत तेलाच्या शेकडो पणत्या आणि समया जळत होत्या. हवेत ओल्या चंदनाचा, जळणाऱ्या कापूराचा आणि सुवासिक गुग्गुळाचा धूर तरंगत होता, ज्याने तिथल्या वातावरणाला एक अलौकिक आणि गूढ वलय प्राप्त करून दिले होते.
पहाटेच्या चार वाजल्यापासून बारा वर्षांचा रुद्र मंदिरात हजर होता. अंगावर एक साधी काळी लंगोट आणि कपाळावर भस्माचे तीन मोठे पट्टे (त्रिपुंड्र) ओढलेले. त्याचे डोळे उपवासामुळे आणि भोलेनाथाच्या भक्तीमुळे अधिकच तल्लख दिसत होते. मंदिरात येणाऱ्या प्रत्येक भाविकासाठी पाण्याचे तांबे भरणे, पिंडीवर वाहण्यासाठी बेलपत्र आणि धोतऱ्याची फुले गोळा करणे, आणि गाभाऱ्याची स्वच्छता राखणे—ही सर्व कामे रुद्र अगदी आनंदाने आणि चपळाईने करत होता. दुपार सरली, संध्याकाळ झाली, पण रुद्रच्या चेहऱ्यावर थकवा नव्हता; उलट एक अजब तेज चमचमत होते.
रात्रीच्या पहिल्या प्रहराची महाआरती सुरू होणार होती. मंदिरात शिवभक्तांची अफाट गर्दी जमली होती. मंदिराचे मुख्य पुजारी, जे रुद्रच्या संस्कृतवरील प्रभूत्वाची जाण ठेवून होते, त्यांनी रुद्रच्या खांद्यावर हात ठेवला आणि म्हणाले, "बाळा रुद्र, आज महाशिवरात्रीची रात्र आहे. आज गाभाऱ्यात फक्त मंत्र नाद घुमला पाहिजे. तू शिवपिंडीसमोर बस आणि स्तोत्र पठणाला सुरुवात कर."
रुद्रने पुजाऱ्यांच्या चरणांना स्पर्श केला, होकारार्थी मान हलवली आणि तो शिवपिंडीच्या अगदी समोर, पद्मासन घालून बसला. त्याने आपले दोन्ही डोळे मिटले, हात जोडले आणि एक दीर्घ श्वास घेतला. मंदिरात तोपर्यंत लोकांचा जो काही पुसटसा पुटपुटणारा आवाज होता, तो रुद्रने पहिला शब्द उच्चारताच गळून पडला.
रुद्रच्या कंठातून निघालेला आवाज हा एका बारा वर्षांच्या मुलाचा वाटतच नव्हता. तो आवाज गंभीर, धारदार आणि संपूर्ण मंदिराच्या दगडी भिंतींना कंपायमान करणारा होता. त्याने 'शिवतांडव स्तोत्र' म्हणायला सुरुवात केली. त्याचा वेग आणि उच्चार इतके अचूक होते की जणू काही साक्षात कैलासावरून मंत्रांचा वर्षाव होत होता:
जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले
गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम् ।
डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयम्
चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम् ॥ १ ॥
जटाकटाहसम्भ्रमभ्रमन्निलिम्पनिर्झरी-
-विलोलवीचिवल्लरीविराजमानमूर्धनि ।
धगद्धगद्धगज्ज्वलल्ललाटपट्टपावके
किशोरचन्द्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम् ॥ २ ॥
धराधरेन्द्रनन्दिनीविलासबन्धुबन्धुर-
-स्फुरद्दिगन्तसन्ततिप्रमोदमानमानसे ।
कृपाकटाक्षधोरणीनिरुद्धदुर्धरापदि
क्वचिद्दिगम्बरे मनो विनोदमेतु वस्तुनि ॥ ३ ॥
जटाभुजङ्गपिङ्गलस्फुरत्फणामणिप्रभा-
-कदम्वकुङ्कुमद्रवप्रलिप्तदिग्वधूमुखे ।
मदान्धसिन्धुरस्फुरत्त्वगुत्तरीयमेदुरे
मनो विनादमद्भुतं बिभर्तु भूतभर्तरि ॥ ४ ॥
सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर-
-प्रसूनधूलिधोरणीविधूसराङ्घ्रिपीठभूः ।
भुजङ्गराजमालया निबद्धजाटजूटकः
श्रियै चिराय जायतां चकोरबन्धुशेखरः ॥ ५ ॥
ललाटचत्वरज्वलद्धनञ्जयस्फुलिङ्गभा-
-निपीतपञ्चसायकं नमन्निलिम्पनायकम् ।
सुधामयूखलेखया विराजमानशेखरं
महाकपालिसम्पदेशिरोजटालमस्तु नः ॥ ६ ॥
करालभालपट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वल-
-द्धनञ्जयाहुतीकृतप्रचण्डपञ्चसायके ।
धराधरेन्द्रनन्दिनीकुचाग्रचित्रपत्रक-
-प्रकल्पनैकशिल्पिनी त्रिलोचने रतिर्मम ॥ ७ ॥
नवीनमेघमण्डलीनिरुद्धदुर्धरस्फुरत्-
-कुहूनिशीथिनीतमःप्रबन्धबद्धकन्धरः ।
निलिम्पनिर्झरीधरस्तनोतु कृत्तिसिन्धुरः
कलानिधानबन्धुरः श्रियं जगद्धुरन्धरः ॥ ८ ॥
प्रफुल्लनीलपङ्कजप्रपञ्चकालिमप्रभा-
-वलम्विकण्ठकन्दलीरुचिप्रबद्धकन्धरम् ।
स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं मखच्छिदं
गजच्छिदन्धकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे ॥ ९ ॥
अखर्वसर्वमङ्गलाकलाकदम्बमञ्जरी-
-रसप्रवाहमाधुरीविजृम्भणामधुव्रतम् ।
स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं
गजान्तकान्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे ॥ १० ॥
जयत्वदभ्रविभ्रमभ्रमद्भुजङ्गमश्वस-
-द्विनिर्गमत्क्रमस्फुरत्करालभालहव्यवाट् ।
धिमिद्धिमिद्धिमिध्वनन्मृदङ्गतुङ्गमङ्गल-
-ध्वनिक्रमप्रवर्तितप्रचण्डताण्डवः शिवः ॥ ११ ॥
दृषद्विचित्रतल्पयोर्भुजङ्गमौक्तिकस्रजो-
-र्गरिष्ठरत्नलोष्टयोः सुहृद्विपक्षपक्षयोः ।
तृणारविन्दचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः
समप्रवृत्तिकः कदा सदाशिवं भजाम्यहम् ॥ १२ ॥
कदा निलिम्पनिर्झरीनिकुञ्जकोटरे वसन्
विमुक्तदुर्मतिः सदा शिरःस्थमञ्जलिं वहन् ।
विमुक्तलोललोचनो ललामभाललग्नकः
शिवेति मन्त्रमुच्चरन् कदा सुखी भवाम्यहम् ॥ १३ ॥
इमं हि नित्यमेवमुक्तमुत्तमोत्तमं स्तवं
पठन्स्मरन्ब्रुवन्नरो विशुद्धिमेति सन्ततम् ।
हरे गुरौ सुभक्तिमाशु याति नान्यथा गतिं
विमोहनं हि देहिनां सुशङ्करस्य चिन्तनम् ॥ १४ ॥
स्तोत्र संपले, पण गाभाऱ्यातील नाद संपला नाही. मंदिरात उपस्थित असलेले शेकडो भाविक मंत्रमुग्ध होऊन डोळे फाडून या लहान मुलाकडे पाहत होते. काहींच्या हातातील पूजेची ताटे तशीच राहिली होती. रुद्रने कुठेही विश्रांती घेतली नाही. त्याच्या मनात मागच्या रात्री झालेली ती बाजारातील फाईट, विष्णू काकांवर झालेला अन्याय, आणि त्याच्या चेहऱ्यावरील ते काळं ऑइल... या सगळ्या आठवणी एका विशिष्ट ऊर्जेत बदलल्या होत्या. तो आता अधिक उग्र, अधिक काळ बनून दुर्गुणांचा नाश करणाऱ्या महाकालाच्या स्मरणात हरवला होता. त्याने लगेच आदि शंकराचार्य रचित 'कालभैरव अष्टक' सुरू केले. त्याचा स्वर आता शांततेकडून एका अनाकलनीय रुद्र ताकदीकडे सरकला होता:
देवराजसेव्यमानपावनाङ्घ्रिपङ्कजं
व्यालयज्ञसूत्रमिन्दुशेखरं कृपाकरम् ।
नारदादियोगिवृन्दवन्दितं दिगम्बरं
कासिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥ १ ॥
भानुकोटिभास्वरं भवाब्धितारकं परं
नीलकण्ठमीप्सितार्थदायकं त्रिलोचनम् ।
कालकालमम्बुजाक्षमक्षशूलमक्षरं
कासिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥ २ ॥
शूलटङ्कपाशदण्डपाणिमादिकारणं
श्यामकायमादिदेवमक्षरं निरामयम् ।
भीमविक्रमं प्रभुं विचित्रताण्डवप्रियं
कासिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥ ३ ॥
भुक्तिमुक्तिदायकं प्रशस्तचारुविग्रहं
भक्तवत्सलं स्थितं समस्तलोकविग्रहम् ।
विनिक्वणन्मनोज्ञहेमकिङ्किणीलसत्कटिं
कासिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥ ४ ॥
धर्मसेतुपालकं त्वधर्ममार्गनाशकं
कर्मपाशमोचकं सुशर्मदायकं विभुम् ।
स्वर्णवर्णशेषपाशशोजितत्रिलोचनं
कासिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥ ५ ॥
रत्नपादुकाप्रभाभिरामपादयुग्मकं
नित्यमद्वितीयमिष्टदैवतं निरञ्जनम् ।
मृत्युदर्पनाशनं करालदंष्ट्रमोक्षणं
कासिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥ ६ ॥
अट्टहासभिन्नपद्मजाण्डकोशसन्ततिं
दृष्टिपातनष्टपापजालमुग्रशासनम् ।
अष्टसिद्धिदायकं कपालमालिकाधरं
कासिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥ ७ ॥
भूतसङ्घनायकं विशालकीर्तिदायकं
कासिवासिलोकपुण्यपापशोधकं विभुम् ।
नीतिमार्गकोविदं पुरातनं जगत्पतिं
कासिकापुराधिनाथकालभैरवं भजे ॥ ८ ॥
कालभैरवाष्टकं पठन्ति ये मनोहरं
ज्ञानमुक्तिसाधनं विचित्रपुण्यवर्धनम् ।
शोकमोहदैन्यलोभकोपतापनाशनं
ते प्रयान्ति कालभैरवाङ्घ्रिसन्निधिं ध्रुवम् ॥ ९ ॥
शेवटचा श्लोक संपला आणि रुद्रने जोरात घोषणा केली—"हर हर महादेव! जय कालभैरव!" आणि संपूर्ण मंदिराने एका आवाजात त्याला प्रतिसाद दिला. वातावरण इतके भारावून गेले होते की अनेक वृद्धांनी रुद्रच्या पाया पडण्यासाठी गाभाऱ्याकडे धाव घेतली, पण तो अत्यंत नम्रपणे बाजूला झाला आणि मंदिराच्या मागच्या बाजूला असलेल्या विहिरीपाशी जाऊन शांतपणे बसला.
२. एका प्रकाशाची एन्ट्री: माधवराव देशपांडे
मंदिराच्या त्याच अथांग गर्दीमध्ये, पांढरा शुभ्र कुडता-पायजमा घातलेले, डोळ्यांवर चष्मा आणि चेहऱ्यावर एक प्रचंड सात्त्विक, सुशिक्षित भाव असलेले एक ५० वर्षांचे गृहस्थ उभे होते. त्यांचे नाव होते माधवराव देशपांडे. माधवराव हे केवळ एक भाविक नव्हते, तर ते शिवनेरी नगर आणि मुंबई परिसरात काम करणारी 'ज्ञानसाधना फाउंडेशन' नावाची एक नामांकित सामाजिक संस्था (NGO) चालवत होते. त्यांची संस्था झोपडपट्टीत राहणाऱ्या, रस्त्यांवर भटकणाऱ्या पण बुद्धीने कुशाग्र असलेल्या मुलांना शोधून त्यांना उच्च शिक्षणासाठी सर्वतोपरी मदत करायची.
माधवराव गेल्या अर्ध्या तासापासून तिथेच खिळवून उभे होते. त्यांनी रुद्रचा तो तेजस्वी चेहरा पाहिला होता, त्याच्या कंठातून निघालेला तो अस्खलित संस्कृत नाद ऐकला होता. त्यांच्यासारख्या एका सुविद्य माणसाला हे समजायला वेळ लागला नाही की, हा मुलगा कोणी साधासुधा नाही. हा दगडात लपलेला एक हिरा आहे.
ते थेट मंदिराच्या पुजाऱ्यांकडे गेले. "गुरुजी... तो जो मुलगा पिंडीसमोर स्तोत्र म्हणत होता, तो कोण आहे? कुठून येतो तो?"
पुजाऱ्यांनी एक दीर्घ श्वास घेतला, "माधवराव, त्याचं नाव रुद्र आहे. वय फक्त बारा वर्ष असेल. पण त्याची परिस्थिती खूप गरिबीची आहे. वडील वारलेत, आईची मानसिक स्थिती ठीक नाही, ती रस्त्यावर मागून खाते. हा मुलगा दिवसभर रेल्वे स्टेशनवर रद्दी गोळा करतो, गाड्या पुसतो... पण नगरपालिकेच्या शाळेत सहाव्या वर्गात त्याचा पहिला नंबर कधीच चुकत नाही. देवाघरचं लेकरू आहे ते!"
हे ऐकून माधवरावांच्या छातीत एक धस्स झाले. "रस्त्यावर राहणारा मुलगा एवढं शुद्ध संस्कृत बोलतो आणि शाळेत टॉप करतो? मला त्याला भेटायचं आहे," ते तातडीने मंदिराच्या मागच्या विहिरीच्या दिशेने निघाले.
तिथे रुद्र एका दगडावर बसून आपली फाटकी चप्पल नीट करण्याचा प्रयत्न करत होता. माधवराव त्याच्या जवळ गेले आणि अत्यंत प्रेमाने म्हणाले, "रुद्र बाळा..."
रुद्रने डोके वर केले. समोर एक सुशिक्षित, मोठा माणूस उभा असलेला पाहून तो झटकन उभा राहिला. त्याच्या अंगी असलेली ती रस्त्यावरची 'टपोरी' ढब नकळत बाहेर आली, पण त्यात कमालीचा आदर होता. "हो साहेब, बोला की! काय काम काढलं आमच्या गरिबाच्या दरबारात?"
माधवराव हसले. त्यांनी रुद्रच्या खांद्यावर हात ठेवला, "मी मघाशी गाभाऱ्यात उभा होतो. तू जे शिवतांडव स्तोत्र आणि कालभैरव अष्टक म्हटलं ना... त्याने माझं मन जिंकून घेतलं. एवढं कठीण संस्कृत तुला कोणी शिकवलं?"
रुद्रने कपाळावरचे केस मागे सारले, "अरे साहेब, ते काय मोठं काम नाही. माझी आई आहे ना, ती लहानपणी माझ्या डोक्यात हे सगळं फिट करून ठेवलीये. तिची बुद्धी लय भारी आहे, फक्त नशिबाने घात केला आमचा."
माधवरावांनी त्याला अजून पारखण्यासाठी अचानक इंग्रजीत विचारले:
"So Rudra, you stay on the streets, pick papers, and still manage to study? Don't you find it difficult to survive in such a harsh environment?"
(तर रुद्र, तू रस्त्यावर राहतोस, रद्दी गोळा करतोस आणि तरीही अभ्यास करतोस? तुला या कठीण परिस्थितीत जगणं अवघड वाटत नाही का?)
माधवरावांना वाटले होते की हा मुलगा आता गोंधळेल. पण रुद्रच्या डोळ्यात एक चमक आली. त्याने आपली टपोरी भाषा एका सेकंदात बाजूला ठेवली, ताठ उभा राहिला आणि अत्यंत स्पष्ट, निर्भय आणि अस्खलित इंग्रजीत उत्तर दिले:
"Sir, comfort is a myth for people like me. The streets have taught me how to fight, and my mother has taught me how to read. Difficulty is just a word; my reality is my struggle. And as long as I have the blessings of Lord Shiva, I can survive anywhere."
(सर, माझ्यासारख्या लोकांसाठी सुख सोयी हा एक भ्रम आहे. रस्त्यांनी मला लढायला शिकवले आहे आणि माझ्या आईने मला वाचायला शिकवले आहे. अडचण हा केवळ एक शब्द आहे; माझे वास्तव म्हणजे माझा संघर्ष आहे. आणि जोपर्यंत माझ्यावर भगवान शिवाचा आशीर्वाद आहे, तोपर्यंत मी कुठेही जगू शकतो.)
माधवराव देशपांडे यांच्या अंगावर काटा आला. ते जागच्या जागी गोठल्यासारखे झाले. एक बारा वर्षांचा, रस्त्यावरचा, रद्दी गोळा करणारा मुलगा इतक्या दार्शनिक पातळीवरचे इंग्रजी बोलू शकतो? हे त्यांच्या कल्पनेच्या पलीकडचे होते. त्यांच्या डोळ्यात आनंदाचे अश्रू आले.
३. ज्ञानाचे नवीन दालन: कायद्याची कवाडे
"अफाट! अफाट आहेस तू रुद्र," माधवरावांनी भावुक होऊन त्याला जवळ घेतले. "बाळा, मला सांग, तुला आयुष्यात पुढे जाऊन काय करायचं आहे? तुझी इच्छा काय आहे?"
रुद्र पुन्हा आपल्या मूळ साध्या रुपात आला, "साहेब, मला कायद्याचा अभ्यास करायचा आहे. मला वकील किंवा जज्ज बनायचं आहे. मला या रस्त्यावरच्या गरिबांना न्याय मिळवून द्यायचा आहे... आणि..." रुद्र थांबला, त्याच्या मनात त्याच्या पीएसआय मामाचा तो क्रूर चेहरा आला, "...आणि मला काही लोकांचा माज उतरवायचा आहे, ज्यांनी कायद्याचा गैरवापर करून माझ्या आईला रस्त्यावर आणलं."
माधवरावांनी त्याचे बोलणे गंभीरपणे ऐकले. ते म्हणाले, "रुद्र, तुझी ही जिद्द मी तुटू देणार नाही. तू महानगरपालिकेच्या शाळेत जे शिकतोस, ते तुझ्या बुद्धीसाठी खूप कमी आहे. तुला अवांतर ज्ञानाची गरज आहे. आज महाशिवरात्रीच्या दिवशी मी तुला एक वचन देतो. माझी 'ज्ञानसाधना फाउंडेशन' संस्था आजपासून तुला दत्तक घेत आहे. तुला हवं ते पुस्तक... मग ते भारताचं संविधान असो, आयपीसी (IPC) चे कायदे असोत, जगाचा इतिहास असो की साहित्याची पुस्तकं... तू फक्त नाव सांगायचं, आमची संस्था ती पुस्तकं थेट तुझ्या हातात आणून देणार. तुझ्या शिक्षणाचा संपूर्ण खर्च आमची संस्था करेल."
रुद्रचे डोळे चक्रावून गेले. त्याची ती जुनी खोड—कागद दिसला की वाचायची—तिला आता एका महासागराची जोड मिळणार होती. "खरंच साहेब? मला मोठी पुस्तकं वाचायला मिळणार? कायद्याची पुस्तकं मिळणार?"
"हो, नक्कीच मिळणार. उद्याच मी तुझ्यासाठी पहिली कायद्याची आणि स्पर्धा परीक्षांची मूलभूत पुस्तकं घेऊन येतो," माधवराव म्हणाले. रुद्रला जाणवले की, भोलेनाथाने आज त्याच्यासाठी ज्ञानाचे एक नवीन आणि अथांग दालन खुले करून दिले आहे.
४. अनन्याची एन्ट्री: गर्भश्रीमंत बहिणीची माया
तेवढ्यात, माधवरावांच्या मागून एक कार चालत आली. ती त्या काळातील एक अतिशय महागडी, पांढऱ्या रंगाची मर्सिडीज गाडी होती. गाडीतून एक १८-१९ वर्षांची मुलगी उतरली. अंगात अत्यंत महागडा, डिझायनर पंजाबी ड्रेस, हातात सोन्याची नाजूक घड्याळ, आणि चेहऱ्यावर एक अथांग निरागसता आणि संवेदनशीलता. तिचे नाव होते 'अनन्या'.
अनन्या ही शिवनेरी नगर आणि मुंबईतील सर्वात मोठ्या उद्योगपतींपैकी एक असलेल्या 'जगन्नाथ सिंग' यांची एकुलती एक मुलगी होती. गर्भश्रीमंत घरात वाढूनही ती अत्यंत दयाळू आणि जमिनीवर असलेली मुलगी होती. ती माधवरावांच्या संस्थेशी जोडलेली होती आणि अनेकदा अनाथ मुलांना मदत करायला यायची.
"माधव काका... तुम्ही इथे आहात? मी तुम्हाला संपूर्ण मंदिरात शोधत होते," अनन्या आपल्या गोड आवाजात म्हणाली.
"या ये अनन्या. बघ, मी तुला एका अशा रत्नाला भेटवतोय, ज्याच्याबद्दल मी तुला नेहमी सांगायचं की गरिबीतही हिरे चमकतात. हा रुद्र आहे," माधवरावांनी अनन्याला रुद्रची सगळी पार्श्वभूमी सांगितली—त्याची भक्ती, त्याची हुशारी, त्याचे इंग्रजी आणि त्याचा रस्त्यावरचा संघर्ष.
अनन्याने रुद्रकडे पाहिले. त्याचे ते लहानसे हात, पायातली ती तुटलेली चप्पल, पण डोळ्यात असलेली ती हिमालयासारखी अढळ जिद्द पाहून तिच्या काळजाचा ठाव सुटला. अनन्याला सख्खा भाऊ नव्हता. ती नेहमी एका लहान भावासाठी देवाकडे प्रार्थना करायची. रुद्रला पाहताच तिच्या मनात एका सुप्त, पवित्र भगिनीप्रेमाची ठिणगी पडली.
ती खाली वाकली, तिने रुद्रच्या खांद्याला धरले आणि अत्यंत मऊ आवाजात म्हणाली, "रुद्र... तू मघाशी जे स्तोत्र म्हटलं ना, ते मी गाडीतून ऐकत होते. खूप छान म्हणालास तू. खूप भूक लागली असेल ना तुला?"
तिने गाडीतून आणलेला एक महागड्या ड्रायफ्रूट्सचा आणि मिठायांचा मोठा डबा रुद्रच्या हातात दिला.
रुद्रने त्या डब्याकडे पाहिले, मग अनन्याच्या डोळ्यात पाहिले. त्याला पहिल्यांदाच त्याच्या आईव्यतिरिक्त एका स्त्रीच्या डोळ्यात स्वतःबद्दल इतकी अपार माया आणि प्रेम दिसले होते. रस्त्यावर राहून तो लोकांचा तिरस्कार, राग पाहण्यास सरावला होता, पण हे निखळ प्रेम त्याच्यासाठी नवीन होते.
"घे ना बाळा... हा तुझा हक्क आहे," अनन्याने त्याच्या डोक्यावरून हात फिरवला.
५. नात्याचा सुवर्णक्षण आणि ओवाळणी
रुद्रने तो डबा घेतला, पण त्याच्यातला स्वाभिमान जागा झाला. तो म्हणाला, "ताई... तुम्ही दिलात म्हणून मी हा खाऊ घेतोय. पण हा डबा मी एकटा नाही खाणार, माझ्या आईला आणि माझ्या मित्रांना पण देणार."
'ताई' हा शब्द रुद्रच्या मुखातून ऐकताच अनन्याच्या डोळ्यात आनंदाचे अश्रू आले. तिने लगेच त्याचे दोन्ही हात आपल्या हातात घेतले, "रुद्र... तू मला आत्ता काय म्हणालास? पुन्हा बोल..."
"ताई... का? काही चुकलं का माझं?" रुद्र थोडा संकोचून म्हणाला.
"नाही रे बाळा, अजिबात नाही! मला सख्खा भाऊ नाहीये. आज महाशिवरात्रीच्या दिवशी मला माझा लहान भाऊ मिळाला. आजपासून तू माझा सख्खा लहान भाऊ आहेस. तुला आयुष्यात कधीही, काहीही लागलं... कुठलीही अडचण आली, तर या तुझ्या अनन्या ताईला हक्काने सांगायचं. समजलं?" अनन्याने भावुक होऊन त्याच्या गालाला स्पर्श केला.
तिने आपल्या गळ्यातून सोन्याची एक छोटीशी साखळी काढायला घेतली, पण रुद्रने तिचा हात धरला. "नाही ताई... सोन्याची साखळी या रस्त्यावरच्या टपोऱ्याला शोभणार नाही. जर द्यायचंच असेल, तर काहीतरी असं द्या जे माझ्या शेवटपर्यंत माझ्यासोबत राहील."
अनन्या हसली. तिने तिच्या खिशातून तिचे सर्वात लाडके, जर्मनीवरून आणलेले एक महागडे, निळ्या रंगाचे 'फाउंटन पेन' काढले आणि रुद्रच्या हातात ठेवले. "हे घे. या पेनाने तू तुझं भाग्य स्वतः लिहिणार आहेस."
रुद्रने ते पेन कपाळाला लावले. तो पेन त्याच्यासाठी कोणत्याही तलवारीपेक्षा जास्त ताकदवान होता. पण रुद्र तिथेच थांबला नाही. रस्त्यावरच्या नियमांनुसार, जर बहीण काही देत असेल, तर भावाने 'ओवाळणी' दिलीच पाहिजे.
त्याने आपल्या जीन्सच्या खिशात हात टाकला. दिवसभर गाड्या पुसून आणि रद्दी विकून त्याने जे काही ५०-६० रुपये कमावले होते, त्यातले काही सुटे शिक्के आणि एक कडक दहा रुपयांची नोट त्याने बाहेर काढली. त्याने ते पैसे अत्यंत आदराने अनन्याच्या हातात ठेवले.
"ताई, मी रस्त्यावर राहतो. माझ्याकडे सोन्या-चांदीचे दागिने नाहीत. पण या माझ्या आजच्या कमाईचे पैसे आहेत. हे तुझ्या या लहान भावाची 'ओवाळणी' म्हणून ठेवून घे. माझी ऐपत एवढीच आहे, राग नका मानू," रुद्र मान खाली घालून म्हणाला.
तिथल्या एका गर्भश्रीमंत उद्योगपतीच्या मुलीला तिच्या आयुष्यात पाच-पचपन्नास लाखांचे गिफ्ट्स मिळाले असतील, पण या बारा वर्षांच्या मुलाने स्वतःच्या रक्ताचे पाणी करून कमावलेले ते वीस रुपये जेव्हा तिच्या हातावर ठेवले, तेव्हा अनन्याला ते जगातील सर्वात मोठे वैभव वाटले. तिने ते पैसे आपल्या छातीशी लावले आणि ती रडायला लागली.
"हे माझ्या आयुष्यातलं सर्वात मोठं गिफ्ट आहे, रुद्र. मी हे पैसे कधीच खर्च करणार नाही," तिने रुद्रला घट्ट मिठी मारली. माधवराव देशपांडे हे सगळं पाहत होते आणि त्यांच्या डोळ्यातही आनंदाचे अश्रू होते. त्यांना माहीत होते की आज एका मोठ्या इतिहासाची सुरुवात झाली आहे.
६. शून्यातून स्वर्ग निर्माण करण्याची पहिली पायरी
रात्रीचे अकरा वाजले होते. महाशिवरात्रीचा उत्सव आता हळूहळू शांत होत होता. रुद्र मंदिराचा निरोप घेऊन आपल्या झोपडीच्या दिशेने निघाला. आज त्याच्या पाठीवरची कापडी बॅग नेहमीपेक्षा जास्त जड होती. त्या बॅगेत माधवरावांनी दिलेली काही प्राथमिक पुस्तके होती—'भारताचे संविधान' (संक्षिप्त रूप), 'भारतीय दंड संहिता' (IPC) च्या काही रद्दीतून गोळा केलेल्या जुन्या प्रती आणि अनन्याने दिलेले ते महागडे पेन.
तो झोपडीत आला. आई जानकी दिव्याच्या प्रकाशात शांत झोपली होती. रुद्रने अत्यंत हळुवारपणे आपल्या पाठीवरची बॅग खाली ठेवली. त्याने खिशातून ते निळे पेन काढले आणि शंकराच्या मूर्ती शेजारी ठेवले.
तो चटईवर बसला. त्याने दिव्याची वात किंचित मोठी केली आणि माधवरावांनी दिलेले 'भारताचे संविधान' हे मोठे पुस्तक आपल्या समोर उघडले. त्याची ती जुनी सवय—कागद वाचण्याची—आता एका ध्येयात बदलली होती. तो प्रत्येक ओळ, प्रत्येक कलम (Article) अतिशय बारकाईने वाचू लागला आणि आपल्या कुशाग्र डोक्यात साठवून ठेवू लागला.
त्याच्या समोर पुस्तकाची पाने उलटत होती, आणि त्याच्या डोक्यात एक स्पष्ट चित्र तयार होत होते. "मामा... तुम्ही कायद्याचे रक्षक आहात ना? पण आता हा रुद्र असा कायदा शिकणार आहे, जो तुमच्या प्रत्येक भ्रष्टाचाराला आणि पापाला उघड करेल. माझ्याकडे आता ज्ञानाचं बळ आहे, माझ्या पाठीशी माधवरावांसारखा मार्गदर्शक आहे आणि अनन्या ताईसारखी बहीण आहे."
रुद्रने पुस्तकावर हात ठेवला. जगासमोर तो अजूनही शिवनेरी नगरच्या रस्त्यांवर फिरणारा, गाड्या पुसणारा एक 'टपोरी' मुलगाच राहणार होता, पण पडद्याआड मात्र तो ज्ञानाचा आणि कायद्याचा एक असा महासागर तयार करत होता, जो भविष्यात मोठ्या मोठ्या गुन्हेगारांना आणि भ्रष्ट अधिकाऱ्यांना एका झटक्यात गिळून टाकणार होता.
शून्यातून स्वर्ग निर्माण करण्याचा त्याचा हा प्रवास आता अधिकृतपणे सुरू झाला होता... एक असा नायक, जो जगाच्या नजरेत कधीच येणार नव्हता, पण अख्या जगाचा न्याय मात्र त्याच्याच हाताने होणार होता!
(क्रमशः...)
