डिसेंबर १९४१ मध्ये अमेरिकेने अधिकृतरीत्या दुसऱ्या महायुद्धात उडी घेतली होती. पण अमेरिकेला आपले अवाढव्य लष्कर उभे करण्यासाठी आणि ते युरोपमध्ये आणण्यासाठी काही महिन्यांचा वेळ लागणार होता. तोपर्यंत युरोपच्या बर्फाळ आणि रक्ताळलेल्या भूमीवर हिटलरच्या नाझी लष्कराला एकाकी रोखण्याची संपूर्ण जबाबदारी रशियावर, म्हणजेच जोसेफ स्टालिनवर होती.
मॉस्कोच्या वेशीवर थंडीने गोठलेले आणि पराभूत झालेले जर्मन लष्कर आता १९४२ च्या उन्हाळ्याची वाट पाहत होते. उन्हाळा आला आणि बर्फ वितळू लागला. हिटलरला आता समजले होते की संपूर्ण रशिया एका झटक्यात जिंकणे शक्य नाही. तसेच जर्मनीचे रणगाडे आणि विमाने चालवण्यासाठी आता हिटलरला कच्च्या तेलाची अत्यंत गरज होती.
त्यामुळे हिटलरने आपला मोर्चा मॉस्कोवरून हटवून रशियाच्या दक्षिणेकडे वळवला. दक्षिण रशियातील 'कॉकेशस' पर्वतरांगांमध्ये तेलाच्या अवाढव्य विहिरी होत्या. हिटलरने आपल्या सेनापतींना आदेश दिला की कॉकेशसच्या तेलाच्या विहिरींवर कब्जा करा. पण या तेलाच्या विहिरींकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर 'व्होल्गा' नदीच्या किनाऱ्यावर वसलेले एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि मोठे औद्योगिक शहर होते.
या शहराचे नाव होते—स्टालिनग्राड!
स्टालिनग्राड हे केवळ एक शहर नव्हते, तर ते स्वतः रशियाचा हुकूमशहा जोसेफ स्टालिन याच्या नावावर असलेले शहर होते. त्यामुळे हे शहर जिंकणे म्हणजे स्टालिनचा सर्वात मोठा अपमान करण्यासारखे होते. हिटलरला आता केवळ लष्करी विजय नको होता, तर त्याला स्टालिनचा वैयक्तिक अहंकार ठेचायचा होता. त्याने आपल्या सर्वात बलाढ्य 'सहाव्या आर्मी'ला स्टालिनग्राडवर हल्ला करण्याचा आदेश दिला.
आणि येथूनच सुरुवात झाली मानवी इतिहासातील सर्वात क्रूर, सर्वात भयंकर आणि सर्वाधिक बळी घेणाऱ्या लढाईची—बॅटल ऑफ स्टालिनग्राड!
ऑगस्ट १९४२ च्या शेवटी जर्मन वायुसेनेने स्टालिनग्राड शहरावर हजारो टन बॉम्ब फेकले. अवघ्या काही दिवसांतच या सुंदर शहराचे रूपांतर दगड, विटा आणि राखेच्या ढिगाऱ्यात झाले. शहरातील लाखो नागरिक तिथेच अडकून पडले. त्यानंतर जर्मन रणगाडे आणि सैनिक शहरात घुसले.
पण इथे त्यांना एका वेगळ्याच युद्धाचा सामना करावा लागला. आतापर्यंत जर्मन रणगाडे मोकळ्या मैदानात विजेसारखा वेगवान हल्ला करत असत. पण स्टालिनग्राडच्या उध्वस्त झालेल्या आणि कोसळलेल्या इमारतींमध्ये रणगाड्यांना पुढे जाणे अशक्य झाले. हे युद्ध आता रस्ता विरुद्ध रस्ता, इमारत विरुद्ध इमारत आणि अगदी खोली विरुद्ध खोली असे लढले जाऊ लागले. या भयंकर प्रकाराला जर्मन सैनिकांनी उंदरांचे युद्ध असे नाव दिले.
स्टालिनची क्रूरता आणि 'ऑर्डर क्रमांक २२७'
जर्मन लष्कराचा भयानक वेग पाहून रशियन सैनिक भीतीने मागे हटू लागले होते. रशियाचा पराभव डोळ्यांसमोर दिसत होता. पण त्यावेळी स्टालिनने आपला तो अत्यंत निर्दयी आणि क्रूर चेहरा पुन्हा एकदा जगाला दाखवला, जो आपण मागील भागातही पाहिला होता.
स्टालिनने एक भयंकर आदेश काढला, ज्याला 'ऑर्डर क्रमांक २२७' (एकही पाऊल मागे नाही) म्हटले जाते.
या आदेशानुसार स्टालिनने स्वतःच्याच रशियन लष्कराच्या पाठीमागे खास सैनिकांच्या तुकड्या उभ्या केल्या. त्यांच्या हातात मोठ्या मशीनगन्स होत्या. सीमेवर लढणाऱ्या रशियन सैनिकांना स्पष्ट सांगण्यात आले की, जर तुम्ही जर्मनांना घाबरून एक पाऊलही मागे टाकले किंवा पळून जाण्याचा प्रयत्न केला, तर पाठीमागे उभे असलेले आपलेच रशियन सैनिक तुम्हाला गोळ्या घालून मारून टाकतील!
म्हणजेच, पुढे गेले तर जर्मन लष्कराची गोळी आणि मागे फिरले तर स्वतःच्याच रशियन लष्कराची गोळी. स्टालिनने आपल्या सैनिकांना मरण्याशिवाय कोणताही पर्यायच ठेवला नव्हता. लाखो अननुभवी रशियन तरुणांना हातात केवळ एक रायफल देऊन (काहींना तर रायफलही न देता) स्टालिनग्राडच्या मृत्यूच्या खाईत ढकलण्यात आले.
स्नायपर्सचा थरार आणि मृत्यूचा खेळ
स्टालिनग्राडच्या या उध्वस्त झालेल्या शहरात एक नवीनच युद्ध सुरू झाले होते—स्नायपर्सचे (नेमबाजांचे) युद्ध. उध्वस्त झालेल्या इमारतींच्या खिडक्यांमध्ये लपून रशियन स्नायपर्स जर्मन अधिकाऱ्यांना टिपून मारू लागले. यातील सर्वात प्रसिद्ध नाव होते वॅसिली झायत्सेव्ह. या एकाच रशियन स्नायपरने तब्बल २२५ पेक्षा जास्त जर्मन सैनिक आणि अधिकाऱ्यांना अत्यंत अचूकपणे गोळ्या घालून मारले होते.
सप्टेंबर ते नोव्हेंबर १९४२ या काळात स्टालिनग्राडमध्ये रक्ताचा अक्षरशः सडा पडला होता. दोन्ही बाजूंचे लाखो सैनिक मारले गेले होते. जर्मन सैन्याने शहराच्या ९० टक्के भागावर ताबा मिळवला होता, पण रशियन सैनिक नदीच्या किनाऱ्याला चिकटून प्राण पणाला लावून लढत होते.
जर्मन लष्कराचा महाविनाश
जर्मन सैनिकांना वाटत होते की रशिया आता पूर्णपणे संपला आहे. पण रशियाचा मुख्य सेनापती जनरल झुकोव्ह हा अत्यंत हुशारीने आणि गुप्तपणे स्टालिनग्राड शहराच्या बाहेर एक अवाढव्य रशियन सैन्य उभे करत होता.
१९ नोव्हेंबर १९४२ रोजी झुकोव्हने 'ऑपरेशन युरेनस' सुरू केले. दहा लाखांहून अधिक रशियन सैनिकांनी आणि हजारो रणगाड्यांनी स्टालिनग्राड शहराला बाहेरून चारी बाजूंनी विळखा घातला. शहरात लढत असलेले तब्बल ३ लाख जर्मन सैनिक एका रात्रीत रशियाच्या भयंकर वेढ्यात अडकले!
जर्मन सेनापती फ्रेडरिक पॉलस याने हिटलरला संदेश पाठवला की आम्हाला येथून बाहेर काढण्याची परवानगी द्या, अन्यथा आम्ही सर्व मारले जाऊ. पण हिटलरचा अहंकार पुन्हा एकदा आडवा आला. हिटलरने कडक आदेश दिला की जर्मन लष्कर एक इंचही मागे हटणार नाही, तुम्हाला मरेपर्यंत तिथेच लढावे लागेल.
आणि मग आला रशियाचा तो जीवघेणा हिवाळा. शून्याखाली ३० अंश तापमान. जर्मन सैनिकांकडे अन्न नव्हते, औषधे नव्हती आणि गरम कपडेही नव्हते. ते भुकेने इतके वेडे झाले की त्यांनी आपलेच घोडे आणि कुत्रे मारून खाल्ले. रोज हजारो जर्मन सैनिक केवळ थंडीने आणि भुकेने तडफडून मरत होते.
शेवटी, ३१ जानेवारी १९४३ रोजी, हिटलरच्या आदेशाला झुगारून जर्मन सेनापती पॉलस याने तब्बल ९१ हजार उरलेल्या आणि हाडांचे सापळे झालेल्या जर्मन सैनिकांसह रशियासमोर शरणागती पत्करली.
हा हिटलरच्या अजेय नाझी लष्कराचा सर्वात मोठा, सर्वात भयंकर आणि अपमानास्पद पराभव होता. स्टालिनग्राडच्या या एका लढाईत दोन्ही बाजूंचे मिळून सुमारे २० लाखांहून अधिक लोक मारले गेले. या पराभवाने हिटलरचे कंबरडे कायमचे मोडले. येथून पुढे जर्मन लष्कर रशियात कधीही पुढे जाऊ शकले नाही, त्यांना आता फक्त मागे हटावे लागणार होते.
दुसऱ्या महायुद्धाचे पारडे आता पूर्णपणे फिरले होते. पूर्वेकडून रशिया हिटलरला चिरडत पुढे येत होता, तर पश्चिमेकडून अमेरिकेचा महाकाय लष्करी राक्षस युरोपच्या किनाऱ्यावर धडक मारण्याच्या तयारीत होता.
