१९४३ च्या मध्यावर युरोपमधील महायुद्धाची परिस्थिती झपाट्याने बदलत होती. स्टालिनग्राडच्या महाभयंकर लढाईत रशियाने हिटलरचे कंबरडे मोडले होते आणि पूर्वेकडून लाल सैन्य आता जर्मनीच्या दिशेने वाटचाल करत होते. दुसरीकडे, आफ्रिकेच्या वाळवंटातून जर्मन आणि इटालियन लष्कराला पूर्णपणे हाकलून देण्यात अमेरिका आणि ब्रिटनला यश आले होते. आता अमेरिका आणि ब्रिटनचे लाखो सैनिक अवाढव्य शस्त्रास्त्रांसह उत्तर आफ्रिकेच्या किनाऱ्यावर उभे होते आणि त्यांच्या नजरा समुद्रापलीकडे असलेल्या युरोपवर लागल्या होत्या.
रशियाचा हुकूमशहा जोसेफ स्टालिन वारंवार अमेरिका आणि ब्रिटनवर दबाव टाकत होता की त्यांनी फ्रान्सच्या किनाऱ्यावरून थेट युरोपवर हल्ला करावा. पण ब्रिटनचे पंतप्रधान विन्स्टन चर्चिल यांनी एक वेगळीच रणनीती आखली. चर्चिल म्हणाले की, आत्ताच फ्रान्समधील हिटलरच्या भक्कम तटबंदीवर (अटलांटिक वॉल) डोके फोडण्यापेक्षा आपण युरोपच्या 'मऊ पोटावर' (Soft Underbelly) हल्ला करूया. हे 'मऊ पोट' म्हणजे युरोपच्या दक्षिणेला असलेला देश—इटली!
इटलीचा हुकूमशहा बेनितो मुसोलिनी हा हिटलरचा सर्वात जुना आणि मोठा मित्र होता. मुसोलिनीनेच खऱ्या अर्थाने युरोपमध्ये 'फॅसिझम'ची सुरुवात केली होती. पण हिटलरच्या अवाढव्य जर्मन लष्करासमोर इटलीचे लष्कर अत्यंत कमकुवत आणि जुनाट होते. जर आपण इटलीवर हल्ला करून मुसोलिनीला सत्तेतून खाली खेचले, तर इटली युद्धातून बाहेर पडेल आणि हिटलरला तो एक खूप मोठा मानसिक आणि लष्करी धक्का बसेल, असा चर्चिलचा प्लॅन होता. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष रुझवेल्ट यांनी या योजनेला होकार दिला.
ऑपरेशन हस्की आणि माफियांची मदत
जुलै १९४३ मध्ये अमेरिका आणि ब्रिटनच्या अवाढव्य नौदलाने इटलीच्या दक्षिणेला असलेल्या 'सिसिली' (Sicily) या मोठ्या बेटावर महाभयंकर हल्ला केला. या लष्करी कारवाईला 'ऑपरेशन हस्की' असे गुप्त नाव देण्यात आले होते. सिसिलीच्या या हल्ल्यात एक अत्यंत रंजक आणि धक्कादायक गोष्ट घडली, जी अनेकदा इतिहासात लपवली जाते.
सिसिली बेट हे इटालियन माफियांचे (गुंडांचे) जन्मस्थान होते. सिसिलीवर विनासायास ताबा मिळवण्यासाठी अमेरिकन लष्कराने अमेरिकेच्या तुरुंगात शिक्षा भोगत असलेल्या 'लकी लुसियानो' (Lucky Luciano) नावाच्या एका अत्यंत भयानक इटालियन माफिया डॉनची मदत घेतली होती! लकी लुसियानोच्या आदेशावरून सिसिलीमधील स्थानिक माफियांनी अमेरिकन लष्कराला गुप्त रस्ते दाखवले, इटालियन लष्कराची माहिती दिली आणि रसद पुरवली. या माफियांच्या मदतीमुळे आणि अमेरिकन रणगाड्यांच्या प्रचंड वेगामुळे अवघ्या एका महिन्यात सिसिली बेट मित्र राष्ट्रांच्या ताब्यात आले. आता अमेरिकन लष्कर थेट इटलीच्या मुख्य भूमीवर हल्ला करण्याच्या तयारीत होते.
मुसोलिनीचा अंत आणि रोममधील राजकीय भूकंप
सिसिली पडल्यामुळे इटलीची राजधानी रोममध्ये प्रचंड राजकीय भूकंप झाला. इटलीची सामान्य जनता आता मुसोलिनीला आणि या युद्धाला पूर्णपणे कंटाळली होती. देशात अन्नाची भयंकर टंचाई होती, शहरांवर अमेरिकन विमानांचे बॉम्ब पडत होते आणि इटलीचे लाखो सैनिक रशियाच्या थंडीत आणि आफ्रिकेच्या वाळवंटात विनाकारण मारले गेले होते. जनता रस्त्यावर उतरून मुसोलिनीच्या विरोधात घोषणा देऊ लागली.
ज्या मुसोलिनीने २१ वर्षे इटलीवर एकाधिकारशाहीने आणि क्रूरपणे राज्य केले होते, त्याची खुर्ची आता डळमळू लागली होती. २४ जुलै १९४३ च्या रात्री रोममध्ये इटलीच्या 'फॅसिस्ट ग्रँड कौन्सिल'ची (सर्वोच्च समितीची) एक अत्यंत ऐतिहासिक बैठक बोलावण्यात आली. मुसोलिनीला वाटले की त्याचे अधिकारी त्याला पाठिंबा देतील. पण प्रत्यक्षात त्याच्याच स्वतःच्या अधिकाऱ्यांनी—अगदी त्याच्या सख्या जावयानेही (गॅलियाझो चियानो)—त्याच्या विरोधात मतदान केले. समितीने ठरवले की मुसोलिनीने आता सत्ता सोडावी आणि देशाची सूत्रे राजाकडे द्यावीत.
दुसऱ्या दिवशी, २५ जुलै रोजी इटलीचे राजे व्हिक्टर इमॅन्युएल (तिसरे) यांनी मुसोलिनीला राजवाड्यात बोलावले. त्यांनी त्याला थेट आणि स्पष्ट शब्दांत सांगितले, "तुमचा खेळ आता संपला आहे. इटलीची जनता तुमचा तिरस्कार करत आहे आणि लष्करही तुमच्या पाठीशी नाही."
मुसोलिनीला याचा प्रचंड धक्का बसला. तो राजवाड्यातून बाहेर पडताच राजाच्या आदेशावरून त्याला अटक करण्यात आली आणि एका रुग्णवाहिकेत कोंबून एका गुप्त जागी कैदेत पाठवण्यात आले. इटलीमध्ये एका रात्रीत फॅसिझमचा आणि मुसोलिनीच्या गर्वाचा अंत झाला होता. त्यानंतर अवघ्या काही दिवसांत इटलीच्या नवीन सरकारने गुपचूपपणे अमेरिका आणि ब्रिटनसोबत शरणागतीचा करार केला. इटलीने अधिकृतरीत्या हिटलरची साथ सोडली होती!
हिटलरचा संताप आणि जर्मन लष्कराची घुसखोरी
जेव्हा मुसोलिनीच्या अटकेची आणि इटलीच्या शरणागतीची बातमी हिटलरला समजली, तेव्हा तो प्रचंड संतापला. त्याला सर्वात मोठी भीती ही होती की आता अमेरिकन लष्कर इटलीमधून थेट जर्मनीच्या दक्षिणेकडील सीमेवर धडक मारेल. हिटलरने विजेच्या वेगाने आपले लाखो जर्मन सैनिक इटलीमध्ये घुसवले. इटलीच्या लष्कराला काहीही समजायच्या आत त्यांच्याच देशात, त्यांच्याच कालच्या मित्रांकडून (जर्मनांकडून) त्यांची शस्त्रे काढून घेण्यात आली. ज्या इटालियन सैनिकांनी विरोध केला, त्यांना जर्मनांनी निर्दयीपणे गोळ्या घातल्या. इटली आता स्वतंत्र देश राहिला नव्हता, तो मित्र राष्ट्रे आणि जर्मनी यांच्यातील युद्धाचा एक भयंकर आखाडा बनला.
ऑपरेशन आयश: ग्रॅन सासोचा महाथरार
हिटलरला आपला जुना मित्र मुसोलिनी कोणत्याही परिस्थितीत जिवंत हवा होता. पण मुसोलिनीला इटलीच्या सरकारने कुठे लपवले आहे, हे कोणालाच माहीत नव्हते. जर्मन गुप्तहेरांनी अनेक आठवडे शोध घेतल्यानंतर त्यांना एक धक्कादायक माहिती मिळाली. मुसोलिनीला 'ग्रॅन सासो' (Gran Sasso) नावाच्या एका अत्यंत उंच आणि दुर्गम पर्वतावर असलेल्या एका आलिशान हॉटेलमध्ये कडेकोट बंदोबस्तात कैदेत ठेवले होते. तिथे जाण्यासाठी कोणताही रस्ता नव्हता, फक्त एक केबल कार (रोपवे) होती जिच्यावर इटालियन सैनिकांचा पहारा होता.
तिथून मुसोलिनीला सोडवणे अशक्य मानले जात होते. पण हिटलरने आपला सर्वात खतरनाक, उंच धिप्पाड आणि धाडसी कमांडो अधिकारी—ऑटो स्कोर्झेनी (Otto Skorzeny) याला बोलावले. स्कोर्झेनीने एक अत्यंत थरारक आणि अशक्यप्राय मोहीम राबवली जिचे नाव होते 'ऑपरेशन आयश' (Operation Eiche).
१२ सप्टेंबर १९४३ रोजी स्कोर्झेनीने आपल्या कमांडोंना 'ग्लायडर्स'मध्ये (इंजिन नसलेली आणि आवाज न करणारी विमाने) बसवले. ही ग्लायडर्स इतर विमानांना बांधून आकाशात नेण्यात आली आणि बरोबर ग्रॅन सासो पर्वताच्या वर त्यांना सोडून देण्यात आले. ही ग्लायडर्स थेट त्या उंच पर्वतावरील हॉटेलच्या अगदी जवळच्या खडकाळ जमिनीवर जाऊन आदळली. इटालियन सैनिकांना काही समजायच्या आत जर्मन कमांडोंनी हॉटेलला वेढा घातला. एकाही जर्मन कमांडोने गोळी न चालवता इटालियन सैनिकांना शस्त्रे खाली ठेवायला लावली आणि अवघ्या १० मिनिटांत त्यांनी मुसोलिनीला जिवंत बाहेर काढले!
मुसोलिनीला एका अत्यंत छोट्या विमानात बसवून तिथून जर्मनीला नेण्यात आले. हे विमान पर्वतावरून उडताना वजनामुळे कोसळता कोसळता वाचले होते.
मोंटे कॅसिनोचे भयंकर युद्ध आणि रोमचा विजय
हिटलरने मुसोलिनीचा जीव वाचवला होता, पण आता मुसोलिनी हा हिटलरचा मित्र राहिला नव्हता. तो आता हिटलरच्या हातातील केवळ एक बाहुले (Puppet) बनला होता. हिटलरने त्याला उत्तर इटलीमध्ये पुन्हा सत्तेवर बसवले, पण खरे नियंत्रण जर्मन लष्कराच्याच हातात होते.
तिकडे दक्षिणेकडून अमेरिकन आणि ब्रिटिश लष्कर अत्यंत वेगाने इटलीची राजधानी रोमच्या दिशेने पुढे सरकत होते. चर्चिलला वाटले होते की इटली हे 'मऊ पोट' आहे, पण हा त्याचा महाभयंकर गैरसमज ठरला. इटलीचा भौगोलिक भाग अत्यंत डोंगराळ आणि नद्यांनी भरलेला होता. जर्मन लष्कराने या डोंगरांमध्ये 'गुस्ताव लाईन' नावाची अत्यंत भक्कम आणि अभेद्य तटबंदी उभारली होती.
याच गुस्ताव लाईनवर 'मोंटे कॅसिनो' (Monte Cassino) नावाचा एक १४०० वर्षे जुना आणि ऐतिहासिक ख्रिश्चन मठ होता. या मठाच्या आजूबाजूला जर्मन आणि अमेरिकन सैनिकांमध्ये अनेक महिने अतिशय रक्तबंबाळ आणि भयंकर युद्ध झाले. अमेरिकन वायुसेनेने हजारो टन बॉम्ब टाकून तो ऐतिहासिक मठ पूर्णपणे उध्वस्त केला. पण या उध्वस्त झालेल्या मठाच्या ढिगाऱ्यांमध्ये जर्मन कमांडो लपून बसले आणि त्यांनी अमेरिकन सैनिकांची अक्षरशः कत्तल उडवली. थंडी, भयंकर पाऊस, गुडघाभर चिखल आणि अचूक जर्मन तोफा... यामुळे अमेरिकन आणि ब्रिटिश सैनिकांना इटलीमध्ये पुढे जाण्यासाठी प्रत्येक इंचासाठी आपले रक्त सांडावे लागले.
अखेर अनेक महिन्यांच्या भयंकर संघर्षानंतर आणि हजारो सैनिकांचे प्राण गमावल्यानंतर, ४ जून १९४४ रोजी अमेरिकन लष्कराने इटलीची राजधानी रोममध्ये विजयी प्रवेश केला. दुसऱ्या महायुद्धात शत्रूच्या हातून मुक्त केलेली रोम ही पहिलीच मोठी राजधानी होती. रोम जिंकल्याचा आनंद संपूर्ण जगात आणि अमेरिकेत साजरा होत होता.
पण जगाला हे माहीत नव्हते की युरोपच्या दुसऱ्या टोकाला, फ्रान्सच्या किनाऱ्यावर याहूनही महाभयंकर आणि जगाचा इतिहास बदलणारे वादळ धडकणार आहे. कारण रोम जिंकल्यानंतर बरोबर दोनच दिवसांनी, म्हणजेच ६ जून १९४४ रोजी, मानवी इतिहासातील सर्वात मोठे आक्रमण सुरू होणार होते.
अमेरिकेचे लाखो सैनिक, हजारो जहाजे आणि हिटलरच्या मशीनगन्स मृत्यूचा खेळ खेळण्यासाठी फ्रान्सच्या समुद्रकिनाऱ्यावर आमनेसामने येणार होते!
