एप्रिल १९४५. युरोपच्या आणि मानवी इतिहासातील सर्वात रक्तरंजित, भयंकर आणि निर्णायक महिना उजाडला होता. ज्या अडॉल्फ हिटलरने संपूर्ण युरोपवर एक हजार वर्षे राज्य करण्याचे स्वप्न पाहिले होते, त्याचे अवाढव्य आणि क्रूर नाझी साम्राज्य आता केवळ काही किलोमीटरपुरते उरले होते. पश्चिमेकडून अमेरिकन आणि ब्रिटिश लष्कर जर्मनीला चिरडत अत्यंत वेगाने पुढे येत होते, तर पूर्वेकडून रशियाचे (सोव्हिएत युनियनचे) तब्बल २५ लाखांहून अधिक सैनिक सुडाने पेटून बर्लिनच्या वेशीवर येऊन धडकले होते.
जर्मनी आणि इटली या दोन्ही फॅसिस्ट देशांच्या क्रूर हुकूमशहांचा अंत आता जवळ आला होता. पण हिटलरचा शेवट होण्यापूर्वी, त्याच्या सर्वात जुन्या आणि जवळच्या मित्राचा—इटलीच्या बेनितो मुसोलिनीचा—एक असा भयंकर आणि अपमानास्पद अंत झाला, ज्याने संपूर्ण जगाला हादरवून सोडले.
मुसोलिनीचे पलायन आणि इटलीच्या जनतेचा संताप
इटलीमध्ये अमेरिकन लष्कराने उत्तरेकडे वेगाने धडक मारली होती. मुसोलिनीला आता समजून चुकले होते की इटलीमध्ये राहणे म्हणजे साक्षात मृत्यूला आमंत्रण देणे आहे. एप्रिल १९४५ च्या शेवटच्या आठवड्यात, मुसोलिनी आपली प्रेयसी क्लारा पेटाची (Clara Petacci) आणि काही निष्ठावान फॅसिस्ट अधिकाऱ्यांसह स्वित्झर्लंडकडे पळून जाण्याच्या तयारीत होता. तिथून त्याला स्पेनमध्ये पळून जायचे होते.
स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी या गर्विष्ठ हुकूमशहाने एका माघार घेणाऱ्या जर्मन लष्कराच्या तुकडीचा आधार घेतला. त्याने एका सामान्य जर्मन सैनिकाचा (लुफ्तवाफेचा) लांब कोट घातला, डोक्यावर जर्मन हेल्मेट चढवले, डोळ्यांवर काळा चष्मा लावला आणि एका ट्रकमध्ये सैनिकांच्या गर्दीत लपून तो सीमेकडे निघाला. पण २७ एप्रिल १९४५ रोजी 'डोंगो' (Dongo) या गावाजवळ 'लेक कोमो' या सरोवराच्या काठी इटलीच्याच कम्युनिस्ट गनिमी सैनिकांनी (Partisans) हा जर्मन ट्रक अडवला.
गनिमी सैनिकांनी ट्रकची झडती घ्यायला सुरुवात केली. एका सैनिकाची नजर कोपऱ्यात मान खाली घालून बसलेल्या एका माणसावर पडली. त्याने त्याचे हेल्मेट आणि चष्मा काढला. आणि त्या सैनिकाला धक्काच बसला. तो माणूस दुसरा तिसरा कोणी नसून साक्षात बेनितो मुसोलिनी होता! ज्या मुसोलिनीने २१ वर्षे इटलीच्या जनतेवर अनन्वित अत्याचार केले होते, तो आता अत्यंत लाचार अवस्थेत त्यांच्याच हाती लागला होता.
मुसोलिनीचा अमानुष आणि थरारक अंत
मुसोलिनीला पकडल्याची बातमी वाऱ्यासारखी पसरली. २८ एप्रिल १९४५ रोजी 'वॉल्टर ऑडिसीओ' (Walter Audisio) नावाच्या गनिमी कमांडरने मुसोलिनी आणि त्याच्या प्रेयसीला एका छोट्या गावात नेले. त्यांना एका दगडी भिंतीसमोर उभे करण्यात आले. मुसोलिनीने आपले कोट उघडून छाती पुढे केली आणि म्हणाला, "माझ्या छातीवर गोळी मारा!" कमांडरने मशीनगन चालवली आणि मुसोलिनी व क्लारा पेटाची जागेवरच कोसळले.
पण इटलीच्या जनतेचा आणि गनिमी सैनिकांचा राग एवढ्यावरच शांत होणार नव्हता. दुसऱ्या दिवशी, २९ एप्रिल रोजी, मुसोलिनी, क्लारा आणि त्यांच्या इतर १५ अधिकाऱ्यांचे मृतदेह एका ट्रकमध्ये फेकून मिलान (Milan) शहराच्या 'पियाझाले लोरेटो' (Piazzale Loreto) या मुख्य चौकात आणले गेले. हा तोच चौक होता जिथे मुसोलिनीच्या फॅसिस्ट गुंडांनी काही महिन्यांपूर्वी १५ निष्पाप इटालियन नागरिकांना मारून त्यांचे मृतदेह असेच रस्त्यावर टाकले होते.
जेव्हा मिलानच्या जनतेला समजले की मुसोलिनीचा मृतदेह चौकात पडला आहे, तेव्हा हजारो लोकांचा जमाव तिथे तुटून पडला. लोकांनी मुसोलिनीच्या मृतदेहावर थुंकण्यास सुरुवात केली, त्याला लाथा मारल्या, महिलांनी त्याच्या चेहऱ्यावर गोळ्या झाडल्या. मुसोलिनीचा चेहरा मार खाऊन इतका विद्रूप झाला होता की तो ओळखूही येत नव्हता.
शेवटी, जमावाच्या रागापासून त्या मृतदेहांचे उरलेसुरले तुकडे वाचवण्यासाठी आणि एक क्रूर संदेश देण्यासाठी, गनिमी सैनिकांनी मुसोलिनी आणि क्लारा पेटाची यांचे मृतदेह एका 'एसो' (Esso) पेट्रोल पंपाच्या छताला लोखंडी आकड्यांनी (Meat hooks) 'उलटे' टांगले! युरोपमध्ये फॅसिझमचा जन्म देणाऱ्या या हुकूमशहाचा इतका भयानक, अपमानास्पद आणि लाजिरवाणा अंत होईल, याचा कोणी स्वप्नातही विचार केला नव्हता.
हिटलरचा भ्रम आणि बंकरमधील गुदमरवणारे वातावरण
तिकडे बर्लिनमध्ये, जमिनीखाली ५५ फूट खोल बांधलेल्या एका अत्यंत सुरक्षित आणि अभेद्य अशा 'फ्युररबंकर' (Führerbunker) मध्ये अडॉल्फ हिटलर आपले शेवटचे दिवस मोजत होता. रशियन तोफांचे गोळे आता थेट बर्लिन शहरावर कोसळत होते. त्या भयंकर स्फोटांमुळे बंकरच्या कॉंक्रिटच्या भिंती सतत हादरत होत्या. बंकरमध्ये डिझेलचा, कुबट हवेचा आणि मृत्यूचा वास पसरला होता.
हिटलरची मानसिक अवस्था आता पूर्णपणे बिघडली होती. तो नकाशावर अशा लष्करी तुकड्यांना आदेश देत होता, ज्या प्रत्यक्षात अस्तित्वातच नव्हत्या. त्याने 'फेलिक्स स्टायनर' नावाच्या एका सेनापतीला बर्लिनला वाचवण्यासाठी हल्ला करण्याचा आदेश दिला होता. पण जेव्हा हिटलरला समजले की स्टायनरकडे सैन्यच उरले नाहीये आणि तो हल्ला करू शकत नाही, तेव्हा हिटलरला आयुष्यातील सर्वात मोठा मानसिक झटका बसला. तो आपल्या अधिकाऱ्यांवर ओरडला, रडला आणि त्याने पहिल्यांदाच मान्य केले की, "युद्ध हरले आहे... सर्व संपले आहे!"
मुसोलिनीच्या मृत्यूची बातमी आणि 'ब्लोंडी'वरील विषप्रयोग
जेव्हा मुसोलिनीच्या मृत्यूची आणि त्याच्या विटंबनेची बातमी रेडिओवरून हिटलरच्या कानावर पडली, तेव्हा तो भीतीने आणि रागाने थरथर कापू लागला. हिटलरला पक्के माहीत होते की जर तो जिवंतपणी रशियन सैनिकांच्या हाती लागला, तर ते त्याला पिंजऱ्यात डांबून प्राण्यासारखे संपूर्ण मॉस्को शहरात फिरवतील. मुसोलिनीची अवस्था ऐकल्यानंतर हिटलरने एक ठाम निर्णय घेतला— "मी मरेन, पण रशियनांच्या हाती जिवंत लागणार नाही. आणि माझ्या मृत्यूनंतर माझ्या शरीराचा एकही तुकडा त्यांच्या हाती लागता कामा नये!"
हिटलरने आत्महत्येसाठी पिस्तुलासोबतच 'सायनाईड' (Cyanide) विषाच्या कुप्या वापरण्याचे ठरवले होते. या कुप्या त्याला नाझी नेता हाईनरिच हिमलर याने दिल्या होत्या. पण मृत्यूच्या अवघे काही दिवस आधी हिटलरला समजले की हिमलरने गद्दारी केली आहे आणि तो गुपचूपपणे अमेरिका-ब्रिटनसमोर शरणागती पत्करण्याचा प्रयत्न करत आहे.
या गद्दारीमुळे हिटलर प्रचंड संशयी झाला. त्याला वाटू लागले की हिमलरने दिलेल्या या सायनाईडच्या कुप्या खोट्या असू शकतात. या विषाची चाचणी घेण्यासाठी हिटलरने २९ एप्रिल रोजी एक अत्यंत निर्दयी निर्णय घेतला. त्याने आपला डॉक्टर वर्नर हासे याला बोलावले आणि आपली लाडकी 'ब्लोंडी' (Blondi) या जर्मन शेफर्ड कुत्रीवर त्या विषाचा प्रयोग करण्याचा आदेश दिला. डॉक्टरांनी ब्लोंडीच्या तोंडात ती कुपी फोडली आणि अवघ्या काही सेकंदांतच ती कुत्री तडफडून मरण पावली. विष १०० टक्के खात्रीशीर आहे, हे पाहून हिटलरला हायसे वाटले, पण आपल्याच लाडक्या कुत्रीचा मृत्यू पाहून तो मानसिकदृष्ट्या पूर्णपणे कोलमडून गेला.
हिटलरचा विवाह आणि शेवटचे मृत्युपत्र
२९ एप्रिलच्या मध्यरात्री. बंकरमधील वातावरण अत्यंत नैराश्यपूर्ण होते. हिटलरला समजले होते की सर्व संपले आहे. आपल्या मृत्यूच्या काही तास आधी हिटलरने आपली अनेक वर्षांची प्रेयसी, 'इव्हा ब्राऊन' (Eva Braun) हिच्याशी कायदेशीर विवाह करण्याचा निर्णय घेतला.
बंकरमध्येच एका अधिकाऱ्याला बोलावून त्यांच्या लग्नाची नोंदणी करण्यात आली. लग्नानंतर हिटलरने आपली सेक्रेटरी 'ट्रॉडेल युंगे' (Traudl Junge) हिला बोलावले आणि आपले शेवटचे 'राजकीय मृत्युपत्र' डिक्टेट केले. मानवी इतिहासातील सर्वात मोठा नरसंहार (होलोकॉस्ट) घडवून आणल्यानंतर आणि संपूर्ण युरोपला राखेत मिळवल्यानंतरही हिटलरला स्वतःच्या चुकीचा अजिबात पश्चात्ताप नव्हता. आपल्या शेवटच्या पत्रातही त्याने युद्धासाठी आणि जर्मनीच्या विनाशासाठी 'आंतरराष्ट्रीय ज्यू' (Jews) लोकांनाच जबाबदार धरले.
३० एप्रिल १९४५: हिटलरचा शेवट आणि नाझींचा अंत
३० एप्रिलची दुपार उजाडली. रशियन सैन्य आता हिटलरच्या बंकरपासून अवघ्या काहीशे मीटर अंतरावर येऊन पोहोचले होते. हिटलरने आपले काही निष्ठावान अधिकारी (विशेषतः ऑटो गुन्शे आणि हेंज लिंगे) यांना बोलावून स्पष्ट आदेश दिला: "माझ्या मृत्यूनंतर माझे आणि माझ्या पत्नीचे शरीर बंकरच्या बाहेर बागेत न्या आणि त्यावर भरपूर पेट्रोल ओतून ते पूर्णपणे जाळून टाका."
दुपारी ३ च्या सुमारास हिटलर आणि इव्हा ब्राऊन त्यांच्या खासगी खोलीत गेले. त्यांनी खोलीचा जड लोखंडी दरवाजा आतून बंद केला. बंकरच्या बाहेर हिटलरचे अधिकारी श्वास रोखून उभे होते.
दुपारी ३ वाजून ३० मिनिटांनी बंद खोलीतून एकच गोळी झाडल्याचा आवाज आला.
काही मिनिटांनंतर अधिकाऱ्यांनी दरवाजा उघडला. इव्हा ब्राऊन सोफ्यावर मृतावस्थेत पडली होती, तिने सायनाईड खाऊन आत्महत्या केली होती. आणि तिच्या शेजारी अडॉल्फ हिटलर रक्ताच्या थारोळ्यात पडला होता. त्याने सायनाईड चावून स्वतःच्या उजव्या कानशिलावर पिस्तुलाने गोळी झाडून घेतली होती.
अधिकाऱ्यांनी घाईघाईने हिटलर आणि इव्हा ब्राऊनचे मृतदेह ब्लँकेटमध्ये गुंडाळले आणि बंकरच्या वर असलेल्या 'राईक चॅन्सलरी'च्या बागेत नेले. रशियन तोफांचे गोळे बागेत पडत होते. अत्यंत जीवघेण्या परिस्थितीत अधिकाऱ्यांनी त्या मृतदेहांवर तब्बल २०० लिटर पेट्रोल ओतले. पण भयंकर वाऱ्यामुळे आग लागत नव्हती. शेवटी एका कागदाचा बोळा पेटवून तो मृतदेहांवर फेकण्यात आला आणि एक मोठा भडका उडाला. हिटलरचे शरीर जळून राख झाले.
गोबेल्स कुटुंबाचा महाभयंकर आणि क्रूर अंत
हिटलरच्या मृत्यूनंतर त्या बंकरमध्ये मानवी इतिहासातील अत्यंत क्रूर आणि हादरवणारी घटना घडली. ती म्हणजे जोसेफ गोबेल्स याच्या कुटुंबाचा अंत.
गोबेल्स हा हिटलरचा अत्यंत हुशार पण क्रूर प्रचार मंत्री (Propaganda Minister) होता. तो आपली पत्नी माग्दा आणि त्यांच्या ६ लहान मुलांसह त्याच बंकरमध्ये राहत होता. या सर्व मुलांची नावे 'H' अक्षरावरून सुरू होत होती (हेल्गा, हिल्डे, हेल्मथ, होल्डे, हेड्डा आणि हेईडे), जे हिटलरप्रती त्यांच्या निष्ठा आणि प्रेमाचे प्रतीक होते.
हिटलरच्या मृत्यूनंतर गोबेल्सकडे पळून जाण्याची संधी होती. पण माग्दा गोबेल्स ही नाझी विचारधारेने इतकी आंधळी झाली होती की तिचे ठाम मत होते— "ज्या जगात हिटलर आणि नाझी विचार नाहीत, त्या जगात माझ्या मुलांनी जगणे व्यर्थ आहे. रशियन सैन्याच्या हाती लागण्यापेक्षा त्यांनी मरणे जास्त चांगले!"
१ मे १९४५ रोजी, त्या ६ लहान आणि निष्पाप मुलांना सांगण्यात आले की त्यांना एक 'लस' दिली जाणार आहे. त्या मुलांना आधी 'मॉर्फिन'चे इंजेक्शन देऊन गाढ झोपवण्यात आले. मुले गाढ झोपेत असताना, माग्दा गोबेल्सने (आणि एका डॉक्टरने) स्वतःच्याच पोटच्या सहा मुलांच्या तोंडात सायनाईडच्या कुप्या फोडल्या. सर्वांत मोठी मुलगी हेल्गा हिला कदाचित याची चाहूल लागली होती, कारण तिच्या अंगावर झटापटीचे व्रण आढळले होते.
काही मिनिटांतच ती सहा निरागस मुले झोपेतच कायमची मृत्यूमुखी पडली. स्वतःच्याच मुलांना अशा निर्दयीपणे मारल्यानंतर, जोसेफ आणि माग्दा गोबेल्स बंकरच्या बाहेर बागेत आले आणि त्यांनीही गोळ्या झाडून आत्महत्या केली. त्यांचे मृतदेहही पेट्रोल टाकून जाळून देण्यात आले.
बर्लिनचा पाडाव आणि युरोपमधील युद्धाची समाप्ती (VE Day)
या महाभयंकर आणि क्रूर घटनांनंतर, २ मे १९४५ रोजी रशियन सैनिकांनी बर्लिन शहराच्या मुख्य संसदेवर (Reichstag) आपला लाल झेंडा फडकवला. बर्लिन शहराने रशियासमोर शरणागती पत्करली. आणि शेवटी ८ मे १९४५ रोजी जर्मनीच्या वरिष्ठ लष्करी अधिकाऱ्यांनी फ्रान्समधील 'ऱ्हेम्स' आणि बर्लिनमधील 'कार्लशोर्स्ट' येथे अमेरिका, ब्रिटन आणि रशियासमोर विनाअट शरणागतीच्या करारावर स्वाक्षऱ्या केल्या.
या दिवसाला 'VE Day' (Victory in Europe Day) म्हणून ओळखले जाते. तब्बल ६ वर्षे युरोपला रक्ताच्या समुद्रात बुडवणारे आणि लाखो निष्पाप लोकांचे बळी घेणारे हे महाभयंकर युद्ध अखेर युरोपमध्ये संपले होते. लंडन, पॅरिस, न्यूयॉर्क आणि मॉस्कोच्या रस्त्यांवर लोक नाचून आणि गाऊन विजयाचा आनंद साजरा करत होते.
पण... जगाच्या दुसऱ्या टोकाला प्रशांत महासागरात (Pacific Ocean) हे युद्ध अजून संपले नव्हते.
जर्मनीने हार मानली होती, पण जपानचा सम्राट 'हिरोहितो' आणि जपानचे फॅसिस्ट लष्कर अजूनही अत्यंत वेडेपणाने आणि आत्मघातकी पद्धतीने अमेरिकेविरुद्ध लढत होते. जपानला हरवणे अमेरिकेसाठी रशियापेक्षाही भयानक ठरणार होते. आणि याच पॅसिफिक युद्धाच्या दरम्यान घडली होती ती अंगावर काटा आणणारी, पण तितकीच प्रेरणादायी कथा— 'हॅकसॉ रिज' (Hacksaw Ridge) आणि शस्त्राला हात न लावता ७५ सैनिकांचे प्राण वाचवणारा महान अमेरिकन सैनिक डेसमंड डोस!
