मनाचा आरसा आणि प्रतिमेचा खेळ:एक सखोल चिंतनमाणूस हा सामाजिक प्राणी असला, तरी तो प्रत्यक्षात समाजापेक्षा स्वतःच्या 'मनात' जास्त जगत असतो. आपण जेव्हा कोणाकडे पाहतो, तेव्हा आपल्याला समोरचा माणूस दिसत नाही, तर आपल्या मनात तयार झालेली त्याची एक 'प्रतिमा' दिसते. ही प्रतिमा म्हणजे सत्याचा आरसा नसून आपल्या विचारांचा एक प्रोजेक्टर असतो.
१. मनाची शक्ती आणि लहरींचा प्रभावया जगात सर्वात शक्तिशाली काय असेल, तर ते मानवी 'मन' आहे. शास्त्र असे सांगते की, आपले विचार हे केवळ मेंदूतील प्रक्रिया नसून त्या विशिष्ट लहरी (Waves) असतात. जर तुम्ही एखाद्या व्यक्तीबद्दल मनात सतत वाईट विचार करत असाल,तर तुमच्या नकळत तुमच्याकडून नकारात्मक लहरी बाहेर पडतात,
ज्या समोरच्या व्यक्तीला अस्वस्थ करतात.याउलट, जर तुम्ही एखाद्याची प्रतिमा जाणीवपूर्वक 'सुंदर' बनवली, त्याच्यातील चांगले गुण शोधून ती मनात ठसली, तर तुमच्यातील सकारात्मकतेचा प्रभाव त्या माणसावर पडल्याशिवाय राहत नाही.
समोरचा माणूस कसा आहे, यापेक्षा तुम्ही त्याला कोणत्या नजरेने पाहता, यावर तुमचे त्याच्याशी असलेले नाते अवलंबून असते. म्हणूनच म्हटले जाते, "दृष्टी तशी सृष्टी."
२. स्वतःची प्रतिमा:
एक आत्मपरीक्षण
आपण जगाचे मूल्यमापन करण्यात इतके मग्न असतो की स्वतःकडे पाहायला विसरतो. स्वतःची प्रतिमा बनवताना आपण खूप उदार असतो.आपण स्वतःला नेहमीच 'बिचारा' किंवा 'सज्जन' मानतो.याचे कारण असे की, आपण स्वतःच्या त्रुटी, आपले दोष आणि आपल्या चुकांकडे दुर्लक्ष करतो.खरे तर, स्वतःची प्रतिमा पूर्ण विचारांती आणि प्रांजळपणे बनवली पाहिजे.जर आपण स्वतःमधील दोष कबूल केले, तरच आपल्याला इतरांचे दोष सहन करण्याची शक्ती मिळते. जो माणूस स्वतःच्या उणिवा ओळखतो, तो दुसऱ्यावर दगड मारताना दहावेळा विचार करतो.
३. दोषांचा तिरस्कार की निराकरण?समाजात वावरताना आपल्याला अनेकदा लोकांचे दोष दिसतात. कुणी खोटं बोलतं, कुणी रागीट असतं, तर कुणी स्वार्थी असतं. पण जेव्हा आपण या दोषांमुळे त्या माणसाचा तिरस्कार करू लागतो, तेव्हा एक विचित्र प्रक्रिया घडते.तुमच्या तिरस्कारामुळे समोरच्याचा दोष दूर होईल की नाही, याची खात्री देता येत नाही. पण त्या तिरस्कारामुळे तुमच्या स्वतःच्या मनात राग, द्वेष आणि हिंसा यांसारख्या विषाणूंची उत्पत्ती होते. समोरच्या व्यक्तीमध्ये कदाचित एकच दोष असेल, पण त्याच्या तिरस्कारामुळे तुमच्यामध्ये चार नवीन दोष निर्माण होतात. मग श्रेष्ठ कोण ठरले? तो एक दोष असलेला की तुम्ही चार दोष बाळगणारे?
आपल्याला हे विसरून चालणार नाही की, जसे आपण इतरांचे दोष सहन करतो, तसेच आपलेही अनेक दोष इतर लोक मोठ्या मनाने सहन करत आहेत. ही 'परस्पर सहनशीलता' म्हणजेच सामाजिक जीवनाचा पाया आहे.
४. कथेच्या माध्यमातून 'उपकाराचे ओझे'एका गावात माधव नावाचा एक श्रीमंत सावकार होता. तो गरिबांना मदत करायचा, पण मदत करताना त्याच्या चेहऱ्यावर 'मी तुझा उद्धार करतोय' असा भाव असायचा. एकदा त्याचा बालपणीचा मित्र विनायक त्याच्याकडे मदतीसाठी आला. विनायकची परिस्थिती खूप बिकट होती. माधवने त्याला मोठी रक्कम दिली, पण देताना तो म्हणाला, "विनायक, बघ मी आहे म्हणून तुला आज हे पैसे मिळतायत, नाहीतर दुसरं कोणी उभं केलं नसतं तुला."विनायकने पैसे घेतले, पण त्याच्या मनावर त्या शब्दांचे मोठे ओझे झाले. पुढे काही दिवसांनी विनायकला पुन्हा पैशांची गरज भासली, पण माधवचे ते शब्द आठवून त्याला अपमानित वाटले. त्याने विचार केला, 'पुन्हा त्याच्याकडे जाण्यापेक्षा मी उपाशी राहिलेलं बरं.' माधवच्या मनात मात्र वेगळाच विचार आला. त्याला वाटले, 'विनायकला कृतज्ञता नाही, मी इतकी मदत केली तरी तो आता भेटायलाही येत नाही.'दोघेही एकमेकांवर नाराज झाले. इथे चूक कोणाची? चूक माधवची होती. त्याने उपकार केले पण ते 'विसरले' नाहीत. जेव्हा आपण कुणावर उपकार करतो आणि ते मनात धरून ठेवतो, तेव्हा समोरच्याला ते ओझे वाटते. त्याने आपल्याला 'सज्जन' म्हणावे, आपल्याला मान द्यावा ही अपेक्षाच नात्यात दुरावा निर्माण करते.
५.दिखावा टाळा: कुणी आपल्याला 'भक्त' किंवा 'सज्जन' म्हणावे म्हणून तसे वागू नका.
खरे सज्जनपण हे आतून येते, ते प्रदर्शनासाठी नसते.विस्मृतीचा सराव: केलेले उपकार विसरून जाणे, हीच सर्वात मोठी समाजसेवा आहे.
उपकार विसरलात की तुम्ही अहंकारापासून मुक्त होता आणि समोरचा माणूस ऋणातून मुक्त होतो.सकारात्मक प्रतिमा:आजपासून ठरवून प्रत्येकाची एक चांगली प्रतिमा मनात बनवा. तुमच्या मनातील सकारात्मक लहरी केवळ त्या व्यक्तीलाच नाही, तर संपूर्ण वातावरणाला आनंददायी बनवतील.
तात्पर्य: मन हा एक असा बगीचा आहे, जिथे तुम्ही विचारांची रोपे लावता. जर तुम्ही तिथे दुसऱ्याच्या दोषांचे तण वाढू दिले, तर तुमचे स्वतःचे आरोग्य बिघडेल. त्याऐवजी तिथे क्षमा, सहनशीलता आणि प्रेमाची फुले फुलवा, म्हणजे तुमचे आणि इतरांचेही जीवन सुगंधी होईल.
