जून १९४० मध्ये फ्रान्सचा अत्यंत अपमानास्पद पराभव झाल्यानंतर युरोपच्या नकाशावर एक नजर टाकली, तर परिस्थिती अत्यंत भयंकर दिसत होती. पोलंड, नॉर्वे, डेन्मार्क, नेदरलँड्स, बेल्जियम आणि आता बलाढ्य फ्रान्स... हे सर्व देश हिटलरच्या नाझी टाचेखाली चिरडले गेले होते. इटलीचा मुसोलिनी आधीच हिटलरला जाऊन मिळाला होता. आणि पूर्वेकडचा महाकाय रशिया हिटलरसोबतच्या 'अनाक्रमण करारा'मुळे शांत बसला होता.
थोडक्यात सांगायचे तर, संपूर्ण युरोपवर आता हिटलरची एकछत्री सत्ता होती. या सर्व देशांच्या साधनसंपत्तीवर, शस्त्रास्त्रांवर आणि अर्थव्यवस्थेवर नाझींचा ताबा होता. या अवाढव्य नाझी साम्राज्यासमोर आता फक्त एकच देश उभा होता, ज्याने अजूनही हार मानली नव्हती. तो देश होता—ब्रिटन!
फ्रान्स पडल्यानंतर हिटलरला पूर्ण खात्री होती की ब्रिटन आता घाबरून स्वतःहून शांततेची भीक मागेल. हिटलरला ब्रिटनवर हल्ला करण्याची फारशी इच्छा नव्हती, कारण त्याला ब्रिटनच्या अथांग नौदलाची (रॉयल नेव्ही) आणि त्यांच्या जागतिक साम्राज्याची कल्पना होती. हिटलरने ब्रिटनला एक प्रस्ताव पाठवला. तो म्हणाला, तुम्ही युरोपमध्ये माझ्या कामात ढवळाढवळ करू नका, मी तुमच्या साम्राज्याला धक्का लावणार नाही. आपण युद्ध थांबवूया.
पण हिटलरला हे माहीत नव्हते की आता ब्रिटनचे नेतृत्व नेव्हिल चेंबरलेनसारख्या लाचार नेत्याकडे नसून एका अत्यंत हट्टी, जिद्दी आणि कोणत्याही परिस्थितीत हार न मानणाऱ्या माणसाकडे आहे—विन्स्टन चर्चिल!
चर्चिलला माहीत होते की हिटलरच्या आश्वासनांची किंमत कवडीमोल आहे. जर आज ब्रिटनने माघार घेतली, तर उद्या संपूर्ण जग नाझींच्या गुलामगिरीत जाईल. चर्चिलने हिटलरचा हा शांततेचा प्रस्ताव अत्यंत अपमानास्पद रीतीने झिडकारून लावला. त्यांनी ब्रिटनच्या संसदेत एक अतिशय ऐतिहासिक आणि अंगावर काटा आणणारे भाषण दिले.
चर्चिल गरजले, आपण किनाऱ्यांवर लढू, आपण शत्रूच्या लँडिंग ग्राऊंडवर लढू, आपण शेतांमध्ये आणि रस्त्यांवर लढू, आपण टेकड्यांवर लढू... पण आपण कधीही, कोणत्याही परिस्थितीत शरणागती पत्करणार नाही!
चर्चिलच्या या नकारामुळे हिटलरचा अहंकार दुखावला गेला. रागाने लालबुंद झालेल्या हिटलरने आपल्या सेनापतींना आदेश दिला की आता ब्रिटनला चिरडून टाकण्याची तयारी सुरू करा. या भयंकर योजनेला नाव देण्यात आले—ऑपरेशन सी लायन!
ऑपरेशन सी लायनचा प्लॅन अत्यंत साधा पण भयानक होता. फ्रान्सच्या किनाऱ्यावरून लाखो जर्मन सैनिकांना जहाजांमध्ये बसवून इंग्लिश खाडी (English Channel) पार करायची आणि ब्रिटनच्या भूमीवर उतरून त्यांना संपवायचे. पण या योजनेत एक खूप मोठी अडचण होती.
ब्रिटनचे नौदल (रॉयल नेव्ही) हे त्याकाळी जगातील सर्वात शक्तिशाली नौदल होते. जर जर्मन जहाजांनी समुद्रात प्रवेश केला असता, तर ब्रिटनच्या नौदलाने त्यांना समुद्रातच जलसमाधी दिली असती. यावर उपाय म्हणून नाझी वायुसेनेचा (लुफ्तवाफे) प्रमुख हरमन गोरिंग याने हिटलरला एक अत्यंत अतिआत्मविश्वासाचे वचन दिले.
गोरिंग म्हणाला, फ्युरर, तुम्ही नौदलाची काळजी करू नका. माझी वायुसेना (लुफ्तवाफे) ब्रिटनच्या वायुसेनेला (रॉयल एअर फोर्स - RAF) आकाशातच उध्वस्त करेल. एकदा का आकाशावर आमचे नियंत्रण आले की आमची विमाने ब्रिटनच्या जहाजांवर बॉम्ब टाकून त्यांना बुडवतील. त्यानंतर आपले सैन्य सहजपणे समुद्रातून ब्रिटनमध्ये घुसेल. मी तुम्हाला अवघ्या काही आठवड्यांत ब्रिटनची राख रांगोळी करून देतो!
आणि येथूनच सुरुवात झाली मानवी इतिहासातील सर्वात मोठ्या, सर्वात थरारक आणि केवळ आकाशात लढल्या गेलेल्या पहिल्या महायुद्धाची—बॅटल ऑफ ब्रिटन (Battle of Britain)!
जुलै १९४० मध्ये या हवाई युद्धाला सुरुवात झाली. कागदावर पाहता हा लढा अत्यंत असमान होता. जर्मनीच्या लुफ्तवाफेकडे सुमारे २६०० अत्यंत आधुनिक लढाऊ विमाने आणि बॉम्बर्स होते, तर ब्रिटनच्या आरएएफ (RAF) कडे फक्त १२०० च्या आसपास विमाने होती. जर्मन वैमानिकांना स्पेनच्या युद्धात आणि पोलंड-फ्रान्सच्या हल्ल्यांमध्ये लढण्याचा प्रत्यक्ष अनुभव होता, तर ब्रिटनचे अनेक वैमानिक अत्यंत तरुण आणि अननुभवी होते.
जर्मन वायुसेनेने सुरुवातीला ब्रिटनच्या किनारपट्टीवरील रडार स्टेशन्स, बंदरे आणि जहाजांवर भयंकर बॉम्बफेक सुरू केली. त्यानंतर ऑगस्ट महिन्यात त्यांनी आपला मोर्चा ब्रिटनच्या आत असलेल्या विमानतळांवर आणि विमानांचे सुटे भाग बनवणाऱ्या कारखान्यांवर वळवला. जर्मन विमानांचे थवेच्या थवे इंग्लिश खाडी पार करून ब्रिटनच्या आकाशात घुसत होते.
पण ब्रिटननेही हार मानली नाही. ब्रिटनकडे दोन अत्यंत मोठी आणि गुप्त शस्त्रे होती, ज्यांची जर्मनीला कल्पना नव्हती.
पहिले शस्त्र म्हणजे ब्रिटनचे रडार (Radar) तंत्रज्ञान! ब्रिटनने आपल्या संपूर्ण किनारपट्टीवर रडारचे मोठे जाळे उभारले होते. या रडारमुळे जर्मन विमाने फ्रान्समधून उडाल्या उडाल्याच ब्रिटनला त्यांची संख्या, त्यांचा वेग आणि त्यांची दिशा समजत असे. त्यामुळे ब्रिटनची विमाने आकाशात आधीच योग्य ठिकाणी जाऊन जर्मन विमानांची वाट पाहत दबा धरून बसत असत.
दुसरे शस्त्र म्हणजे ब्रिटनची दोन अत्यंत घातक लढाऊ विमाने—सुपरमरीन स्पिटफायर (Spitfire) आणि हॉकर हरिकेन (Hurricane). विशेषतः स्पिटफायर हे विमान इतके चपळ आणि वेगवान होते की त्याने जर्मन विमानांना आकाशात सळो की पळो करून सोडले.
ऑगस्ट १९४० मध्ये आकाशात रोज भयंकर थरार रंगत होता. मशीनगनच्या गोळ्यांचा आवाज, आकाशातून कोसळणारी जळती विमाने आणि पॅराशूटमधून उड्या मारणारे वैमानिक... हे दृश्य ब्रिटनच्या सामान्य जनतेने आपल्या डोळ्यांनी पाहिले. ब्रिटनचे तरुण वैमानिक दिवसातून तीन-तीन, चार-चार वेळा विमाने घेऊन आकाशात उडत होते. ते शारीरिक आणि मानसिकदृष्ट्या पूर्णपणे थकून गेले होते. त्यांच्या विमानांची आणि वैमानिकांची संख्या वेगाने कमी होत होती. जर्मनीच्या सततच्या हल्ल्यांमुळे ब्रिटनची वायुसेना आता मोडकळीस आली होती. अजून काही दिवस जर जर्मनीने विमानतळांवर असेच हल्ले चालू ठेवले असते, तर ब्रिटनची वायुसेना कायमची संपली असती.
पण याच वेळी, ऑगस्टच्या शेवटी एका रात्री एक अशी घटना घडली, जिने या संपूर्ण युद्धाला आणि इतिहासाला एक भयंकर कलाटणी दिली!
२४ ऑगस्ट १९४० च्या रात्री, जर्मन बॉम्बर्स विमानांचा एक गट ब्रिटनच्या एका तेल शुद्धीकरण कारखान्यावर बॉम्ब टाकण्यासाठी आला होता. पण रात्रीच्या अंधारात आणि ढगाळ हवामानामुळे ते भरकटले आणि त्यांनी चुकून आपले सर्व बॉम्ब ब्रिटनची राजधानी लंडन शहराच्या मध्यवस्तीवर टाकले!
या हल्ल्यात लंडनमधील अनेक निष्पाप नागरिक मारले गेले. चर्चिल या घटनेमुळे प्रचंड संतापले. त्यांनी ठरवले की आता जशास तसे उत्तर दिले पाहिजे. दुसऱ्याच रात्री चर्चिलने ब्रिटनची ८० बॉम्बर विमाने थेट जर्मनीची राजधानी बर्लिनवर बॉम्ब टाकण्यासाठी पाठवली.
जेव्हा बर्लिनवर ब्रिटनचे बॉम्ब पडले, तेव्हा संपूर्ण जर्मनीला मोठा धक्का बसला. कारण हरमन गोरिंगने जर्मन जनतेला छातीठोकपणे सांगितले होते की, शत्रूचे एकही विमान जर्मनीच्या आकाशात कधीच घुसू शकणार नाही. बर्लिनवर झालेल्या या हल्ल्याने हिटलरचा अहंकार पुन्हा एकदा दुखावला गेला. रागाच्या भरात हिटलरने एक अत्यंत भयंकर आणि रणनीतिकदृष्ट्या चुकीचा निर्णय घेतला.
हिटलरने गोरिंगला आदेश दिला की, आजपासून ब्रिटनच्या विमानतळांवर हल्ले करणे थांबवा. त्याऐवजी आपले सर्व बॉम्ब लंडन शहरावर आणि तिथल्या सामान्य जनतेवर टाका. त्यांना इतके मारा की ते स्वतःहून चर्चिलला खुर्चीवरून खेचून खाली काढतील आणि माझ्यासमोर शरणागती पत्करतील!
आणि येथूनच सुरुवात झाली एका अत्यंत काळ्या आणि भयानक पर्वाची, ज्याला इतिहासात द ब्लिट्झ (The Blitz) म्हटले जाते.
७ सप्टेंबर १९४० रोजी दुपारी जर्मनीची तब्बल ३०० बॉम्बर विमाने आणि त्यांना संरक्षण देणारी ६०० लढाऊ विमाने लंडनच्या आकाशात घुसली. त्यांनी लंडन शहरावर आगीचा आणि स्फोटकांचा पाऊस पाडला. संपूर्ण लंडन शहर आगीच्या भक्ष्यस्थानी पडले. इमारती कोसळल्या, रस्ते उध्वस्त झाले आणि हजारो निष्पाप लोक मारले गेले.
पुढचे सलग ५७ दिवस आणि ५७ रात्री जर्मन वायुसेनेने लंडनवर सतत बॉम्बफेक केली. संध्याकाळ झाली की लंडनमध्ये धोक्याचा सायरन वाजू लागायचा. तो सायरनचा भयंकर आवाज आजही युरोपच्या लोकांच्या अंगावर काटा आणतो. सायरन वाजला की लोक आपली घरे सोडून जमिनीखाली असलेल्या भुयारी रेल्वे स्थानकांमध्ये (Tube Stations) जीव वाचवण्यासाठी लपायला जायचे. लाखो लोक रात्र रात्रभर त्या अंधाऱ्या आणि कुबट वासाच्या भुयारांमध्ये बसून राहायचे. वर जमिनीवर त्यांचे घर, त्यांची संपत्ती बॉम्बच्या हल्ल्यात जळून खाक होत असायची. सकाळी सायरन थांबला की लोक बाहेर यायचे, राख झालेली आपली घरे पाहायचे, आपले अश्रू पुसायचे आणि पुन्हा कामाला लागायचे.
पण हिटलरचा अंदाज पूर्णपणे चुकला होता. लंडनच्या जनतेने हार मानली नाही, उलट त्यांचा नाझींबद्दलचा राग आणि लढण्याची जिद्द अधिकच वाढली. किंग जॉर्ज (सहावे) आणि राणी एलिझाबेथ यांनीही लंडन सोडून पळून जाण्यास नकार दिला. ते रोज बॉम्ब पडलेल्या भागात जाऊन जनतेला भेटत होते.
या ब्लिट्झचा सर्वात मोठा फायदा ब्रिटनच्या वायुसेनेला (RAF) झाला. हिटलरने आपले लक्ष विमानतळांवरून हटवून शहरांवर केंद्रित केल्यामुळे ब्रिटनच्या वायुसेनेला स्वतःला सावरण्यासाठी आणि नवीन विमाने बनवण्यासाठी मौल्यवान वेळ मिळाला. त्यांनी आपली ताकद पुन्हा वाढवली आणि लंडनवर हल्ला करायला येणाऱ्या जर्मन विमानांना ते आकाशातच टिपून मारू लागले.
१५ सप्टेंबर १९४० रोजी बॅटल ऑफ ब्रिटनची सर्वात मोठी आणि निर्णायक लढाई आकाशात झाली. या दिवशी ब्रिटनच्या स्पिटफायर आणि हरिकेन विमानांनी जर्मन वायुसेनेचा अक्षरशः धुव्वा उडवला. जर्मनीची ६० पेक्षा जास्त विमाने एकाच दिवसात पाडली गेली.
हिटलरला आता समजून चुकले होते की तो ब्रिटनच्या वायुसेनेला संपवू शकत नाही. जर वायुसेना संपली नाही, तर समुद्रातून सैन्य पाठवणे म्हणजे स्वतःच्या लष्कराला आत्महत्येसाठी पाठवण्यासारखे होते. अखेर, ऑक्टोबर १९४० मध्ये हिटलरने अत्यंत निराशेने आपले ऑपरेशन सी लायन कायमचे रद्द केले.
दुसऱ्या महायुद्धाच्या सुरुवातीपासून युरोपला आपल्या पायाखाली तुडवणाऱ्या अजेय हिटलरचा हा पहिला मोठा पराभव होता! ब्रिटनच्या मूठभर तरुण वैमानिकांनी संपूर्ण जगाला नाझींच्या गुलामगिरीतून वाचवले होते.
या वैमानिकांचे आभार मानताना विन्स्टन चर्चिल यांनी संसदेत एक अतिशय अजरामर वाक्य उच्चारले होते. ते म्हणाले, मानवी संघर्षाच्या संपूर्ण इतिहासात, इतक्या मोठ्या संख्येने असलेल्या लोकांचे, इतक्या मोजक्या लोकांवर एवढे मोठे कर्ज कधीच नव्हते! (Never in the field of human conflict was so much owed by so many to so few.)
ब्रिटनवर ताबा मिळवण्यात अपयश आल्यामुळे हिटलर प्रचंड अस्वस्थ झाला होता. त्याचा अहंकार शांत बसू देत नव्हता. पश्चिमेकडचा ब्रिटन आता सुरक्षित झाला होता. त्यामुळे हिटलरने आता आपला मोर्चा एका अशा दिशेला वळवण्याचा निर्णय घेतला, जो त्याच्या आयुष्यातील आणि दुसऱ्या महायुद्धाच्या इतिहासातील सर्वात भयंकर, सर्वात मोठा आणि सर्वात आत्मघातकी निर्णय ठरणार होता.
हिटलरने आता आपली नजर पूर्वेकडे वळवली होती. त्याच्या रक्ताळलेल्या जबड्यासमोर आता उभा होता जगातील सर्वात मोठा देश आणि त्याचा जुना मित्र... जोसेफ स्टालिनचा सोव्हिएत युनियन (रशिया)!
