रात्रभर नैना ढसाढसा रडत होती, अश्रूंमध्येच तिचे डोळे कधी मिटले आणि ती कधी गाढ झोपेत गेली तिचे तिलाच समजले नाही. सकाळी घराबाहेरील गोंगाटाने तिची झोपमोड झाली. तिने खोलीत इकडे-तिकडे पाहिले—ती पूर्णपणे एकटी होती. "आई काल रात्रीपासून खोलीत परत आली नाही का? हे देवा, आईची त्या श्रीमंत लोकांशी काही भांडण तर झाले नसेल ना?" केवळ या विचारानेच नैनाचे हात-पाय थरथरू लागले.
तिला ठाऊक होते की तिचे मालक अत्यंत श्रीमंत आणि कोणत्याही टोकाला जाणारे सामर्थ्यशाली लोक आहेत. नैनाने न वेळ घालवता त्वरेने उठून गळ्यात मफफ्लर गुंडाळले आणि 'शर्मा निवास'च्या दिशेने धाव घेतली.
जशी ती शर्मा निवासाच्या जवळ पोहोचली, तशी तिची धाकधूक आणि अस्वस्थता आणखी वाढली.
"आई, तुला तिथे जाण्याची गरजच काय होती?" तिच्या आईसाठी तिचे मन तीव्र भीती आणि धडपडीने विव्हळत होते. कपाळावरून वाहणारा घामाचा ओघ आणि चेहऱ्यावर स्पष्ट दिसत असलेल्या काळजीच्या रेषा तिची ती अथांग दहशत लपवू शकत नव्हत्या.
ज्या क्षणी नैना शर्मा निवासाच्या मुख्य प्रवेशद्वाराजवळ पोहोचली, एका अज्ञात धडकीने तिच्या शरीराचा प्रत्येक रोमा रोमा थरथरा कापला. "आई..." तिच्या ओठातून नकळत बाहेर आले आणि नकळतच तिचे डोळे पुन्हा अश्रूंनी भरून आले. डोळ्यातून ओघळणारे अश्रू पाहत ती स्वतःशीच विचार करू लागली, मी का रडत आहे? माझ्या मनाच्या आत ही कसली वेदना सलत आहे?
जसा नैनाने आत पाऊल ठेवले, तिची नजर पडलेल्या दृश्याने तिचे काळीज अक्षरशः चिरून टाकले.
तिची आई कमला एका पांढऱ्या कफनात लपेटलेला निर्जीव देह बनून पडली होती.
काही क्षणांसाठी नैनाभोवतालचे जग पूर्णपणे थिजून थांबले. तिचे पाय जमिनीवर जणू कुणी खिळवून ठेवले होते, तिला पुढे एक पाऊल टाकणेही अशक्य वाटत होते. आईसोबत घालवलेला प्रत्येक क्षण एखाद्या चित्रपटाच्या पट्ट्याप्रमाणे तिच्या डोळ्यांसमोरून झपाझपानं निघून गेला. संपूर्ण शर्मा कुटुंब कमलाजींच्या अवतीभवती जमा झाले होते, पण नैनासाठी ते सगळे जणू अस्तित्वातच नव्हते, ते अदृश्य होते. तिचे निर्जीव आणि पेलवलेले डोळे फक्त आणि फक्त तिच्या आईच्या चेहऱ्यावर खिळले होते.
"आई... आई... आई..." तिचे ओथंबलेले ओठ हळुवार कुंब्कुणले, पण तिचा तो आर्त आणि क्षीण आवाज कुणापर्यंत पोहोचला नाही.
"आई!"
तिच्या अंतराळाचा ताबा घेणाऱ्या त्या हृदयद्रावक किंचाळीने तिथे उपस्थित असणाऱ्या सर्वांचे लक्ष दारात उभी असलेल्या नैनाकडे वेधले.
कमलाजींच्या पार्थिवावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले. या संपूर्ण प्रक्रियेदरम्यान त्या बिचाऱ्या मुलीनं एक अक्षरही उच्चारले नाही, की तिने हुंदका देऊन अश्रू ढाळले. तिने अत्यंत शांत, शून्य आणि खोल खड्ड्यात गेलेल्या नजरेने आपल्या आईला निघून जाताना पाहिले. आज तिची जगातील एकमेव आधाराची खांब कायमची कोलमडली होती.
दुसरीकडे, शर्मा कुटुंबाच्या चेहऱ्यावर एक संशयास्पद आणि विचित्र हावभाव दिसत होते—असे भाव जे ते जगाच्या नजरेपासून लपवून ठेवण्याचा आटोकाट प्रयत्न करत होते.
कमलाच्या चितेला अग्नी देणारे चंडचे आई-वडीलच होते. परंतु, त्यांच्या चेहऱ्यावरून अजिबात असे जाणवत नव्हते की त्यांना त्यांच्या एका निष्ठावान आणि वर्षानुवर्षे सेवा करणाऱ्या कर्मचाऱ्याच्या जाण्याचे कोणतेही दुःख किंवा खंत वाटत आहे. उलट, त्यांच्या चेहऱ्यावर एक प्रकारची सुटकेची निवांत भावना होती; कारण त्यांचा तो अत्यंत घृणास्पद आणि काळाकुट्ट गुप्तकाळ—की त्यांनी स्वतःच्याच रक्ताच्या पोटच्या मुलीला केवळ तिच्या सावलीवरून आणि रंगरूपावरून नाकारले होते—आता कायमचा आईच्या मृत्यूबडीसोबत जगापासून दडपला गेला होता आणि कधीही बाहेर येणार नव्हता.
पुढील काही दिवस नैना आपल्या खोलीत स्वतःला कोंडून बसून राहिली. तिने कशाचीही मागणी केली नाही आणि कोणाशीही एक शब्द बोलली नाही. ती तासनतास पडून राहून केवळ छतावरील फिरणाऱ्या पंख्याकडे एकटक पाहत राहायची. तिच्या मनाचा एक कोपरा म्हणायचा की आपणही या जगातून निघून आपल्या आईकडे निघून जावे. पण कदाचित शांत आणि सुखाची मृत्यूही तिच्या नशिबी नव्हती.
एक दिवस, त्या मोठ्या हवेलीतील एक वृद्ध नोकर—ज्याला नैना आणि कमला दोघींचीही बरीच जुनी ओळख होती—तिच्यासाठी जेवणाची ताटली घेऊन आला. कैलासने (नैनाचा जन्मदात्या बापाने) त्या वृद्ध माणसाला ताट घेऊन जाताना पाहिले. परंतु कैलास इतका पाषाणहृदी आणि क्रूर होता की, त्याच्या स्वतःच्या कन्येची ती अफाट वेदना आणि तिचे दुःख त्याला स्पर्शही करू शकले नाही.
नैनाच्या खोलीत प्रवेश करत त्या म्हाताऱ्या नोकराने अतिशय आपुलकीने आणि हळू आवाजात म्हटले, "बेटी नैना, थोडे काहीतरी खाऊन घे, बाळ." असे म्हणत त्याने जेवणाचे ताट तिच्यासमोर ठेवले.
नैनाने त्याच्याकडे पाहिले. डोळ्यात साचलेले पाणी घशाखाली गिळत ती म्हणाली, "काका, मला भूक नाही."
त्या वृद्ध माणसाला तिच्या स्थितीची विलक्षण दया आली. तो म्हणाला, "बाळ, जर तुझी आई आज जिवंत असती, तर तू अशी वागली असती का? ताट उचल आणि थोडे तरी खा, माझ्या लेकरा."
आईचा तो उल्लेख ऐकताच नैनाचे हृदय ओसंडून वाहिले. तिने त्या ताटावर नजर टाकली, ज्या ताटामध्ये तिची अत्यंत आवडती भाजी वाढलेली होती. तिच्या ओठांवर एक क्षणभर अत्यंत निस्तेज आणि मूक स्मित झळकले. पण ती आपला हात त्या अन्नापर्यंत नेणार इतक्यातच—
"कोणाच्या परवानगीने तू इथे हे अन्न आणून ठेवलेस?!"
कैलासने एक जोराची लाथ मारून ती जेवणाची ताटली दूर उडवून दिली, जी हवेत फिरत जाऊन दूर कोपऱ्यात जाऊन आदळली.
म्हाताऱ्या नोकराने आणि नैनाने वर पाहिले तर समोर कैलास उभा होता, ज्याच्या डोळ्यात वीस वर्षांपूर्वीचा तोच जुना, वर्षानुवर्षे दाबून ठेवलेला आणि स्वतःच्या हिनत्वाचा राग ओकत असलेला अंगार स्पष्ट दिसत होता. तो आजदेखील तितकाच क्रूर आणि अमानुष दिसत होता, जितका तो वीस वर्षांपूर्वी होता ज्याने तिच्या आईला आणि तिला बेवारस सोडले होते.
नैनाचे ओठ थरथरा कापले. तिने याआधी कधीही कैलासविरुद्ध उभे राहून धाडस दाखवले नव्हते, आणि आज तर ती पूर्णपणे एकटी पडली होती—तिची आई, जिने नेहमी तिचे रक्षण केले होते, तीही आता जगात नव्हती.
"द... दारात साहेब, तो..."
"गप्प बस!"
नैनाच्या तोंडून दोन शब्दही पूर्ण बाहेर पडले नव्हते, तोच कैलासने एका गर्जत आवाजात तिला गप्प बसवण्याची धमकी दिली, ज्यामुळे ती बिचारी मुलगी भीतीने थरथर कापत आणखी कुढली. तिच्या डोळ्यात स्पष्ट दहशत पसरली होती.
"मालक, ती माझी चूक होती... मीच या लेकरासाठी जेवण घेऊन आलो होतो," तो वृद्ध नोकर थरथरत्या आवाजात म्हणाला.
हे ऐकून कैलास आणखी संतापला आणि वेड्यासारखा ओरडू लागला. त्या म्हाताऱ्या नोकराकडे रागाने डोळे वटारून तो म्हणाला, "तू या घरात एक नोकर आहेस, त्यामुळे नोकरासारखेच वाग! तिची आई इथे काम करायची, म्हणूनच आम्ही त्या दोघींना खाण्यासाठी अन्न, पिण्यासाठी पाणी आणि डोक्यावर छत दिले होते. पण आता तिची मुत्यू झाली आहे म्हणून मी इथे कोणतीही धर्मशाळा किंवा फुकटचे अन्नवाटप केंद्र उघडलेले नाहीये!"
त्यानंतर, नैनाकडे एक अत्यंत घृणास्पद, तुच्छ आणि तिरस्कारयुक्त नजर टाकत कैलास ओरडला, "जर तुला इथे राहायचे असेल, खायचे असेल आणि जगायचे असेल, तर तुझ्या आईच्या जागेवर या घरात एक नोकर म्हणून काम कर! समजले? आणि जर हे तुला मान्य नसेल, तर उद्या सकाळच्या आत या घरातून पाय काढ आणि चालती हो!"
इतके सुनावून कैलास तिथून निघून गेला, आणि मागे नैना मात्र आपल्या आयुष्याला आलेल्या या भयंकर आणि अनपेक्षित वळणाचा सामना कसा करावा या विचारात कोलमडून पडली.
नैना धाडकन जमिनीवर बसली आणि भिंतीला पाठ टेकून त्या छोट्याशा खोलीत चोहोबाजूंनी नजर फिरवू लागली, जिथे तिचे संपूर्ण बालपण गेले होते, जिथे तिचे आयुष्य घडले होते. त्या खोलीची प्रत्येक भिंत तिच्या आणि तिच्या आईच्या आठवणींची साक्षीदार होती.
अचानक नैनाची नजर त्या छोट्याशा स्वयंपाकघराच्या कोपऱ्यावर पडली. तिला भास झाला की जणू तिची आई तिथे उभी राहून तिच्यासाठी वाफाळलेले ताजे पराठे बनवत आहे. आई तिच्याकडे प्रेमाने पाहत गोड हसली आणि म्हणाली, "बघ नैना, मी आज तुझे आवडते पराठे बनवले आहेत. ये, लवकर येऊन खाऊन घे माझ्या बाळा."
नैनाने अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी त्या दिशेने पाहिले, पण जशी ती त्या दिशेने पुढे सरसावली, तशी तिची आई हवेत धुरासारखी विरघळून नाहीशी झाली.
"आई... तू कुठे गेलीस? तू मला अशी एकटी सोडून का गेलीस? तू गेलीस तेव्हापासून कुणी मला विचारलेही नाही की मी काही खाल्ले आहे की नाही. हे श्रीमंत लोक मला आता या घरातून हाकलून लावत आहेत. काहीतरी कर ना, आई... प्लीज परत ये माझ्याकडे, आई!"
ती संपूर्ण रात्र नैनाने एकटीने जागीच काढली. ती या एका खोलीला कशी सोडून जाऊ शकत होती जिथे तिच्या आईचा प्रत्येक श्वास आणि आठवणी रेंगाळत होत्या? आणि जर ती निघूनही गेली, तर ती जाणार कुठे? तिचे या जगात आईशिवाय दुसरे होतेच कोण?
आपल्या मनाला एक कठोर दगड ठेवत, तिने एक ठाम निर्णय घेतला.
"आई, मी हे घर सोडून कुठेही जाणार नाही. माझी आई या खोलीतच राहते, आणि मीसुद्धा याच खोलीत राहणार—जरी त्यासाठी मला या श्रीमंत लोकांच्या हवेलीत एक नोकराचे आयुष्य जगावे लागले तरी चालेल!"
