भाग १: महायुद्धाची पहिली ठिणगी आणि 'व्हर्सायचा तह' २८ जून १९१९. फ्रान्सची राजधानी पॅरिसपासून काही अंतरावर असलेला 'व्हर्साय'चा (Versailles) राजवाडा आज एका ऐतिहासिक आणि तितक्याच तणावपूर्ण घटनेचा साक्षीदार होण्यासाठी सज्ज झाला होता. राजवाड्याच्या बाहेर हजारो लोकांची गर्दी जमली होती. हवेत एक विचित्र शांतता पसरली होती. ही शांतता आनंदाची नव्हती की दुःखाची, ती होती एका अनपेक्षित भविष्याची. तब्बल चार वर्षे संपूर्ण जगाला आपल्या कचाट्यात घेणारे पहिले महायुद्ध आता कुठे शांत झाले होते. पण या चार वर्षांनी जगाला काय दिले होते? लाखो निष्पाप सैनिकांचे छिन्नविछिन्न झालेले मृतदेह, उद्ध्वस्त झालेली शहरे, अनाथ झालेली लहान मुले आणि रक्ताने माखलेली युरोपची भूमी. युद्धात सहभागी ...अजून वाचा

रुग्णालयाच्या त्या अंधाऱ्या खोलीतून जेव्हा अ‍ॅडॉल्फ हिटलर बाहेर पडला, तेव्हा त्याच्यासमोर एक भकास जर्मनी उभा होता. ज्या देशासाठी त्याने महायुद्धात आपल्या प्राणाची बाजी लावली, तो देश आता आर्थिक आणि सामाजिकदृष्ट्या पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाला होता. हिटलरच्या मनात सूडाची आग तर धगधगत होती, पण त्याच्यासमोर सर्वात मोठा प्रश्न हा होता की—बदला घ्यायचा कसा? एक सामान्य सैनिक, ज्याला म्युनिकच्या रस्त्यांवर कोणी ओळखतही नव्हते, तो संपूर्ण जर्मनीचे नशीब कसे बदलणार? सत्तेच्या सर्वोच्च खुर्चीपर्यंत पोहोचण्याचा रस्ता कोणता होता? हिटलर जेव्हा म्युनिकच्या गल्ल्यांमध्ये स्वतःचे अस्तित्व शोधण्यासाठी धडपडत होता, अगदी त्याच वेळी जर्मनीच्या सीमेपलीकडे, इटली देशामध्ये एका अशा वादळाचा जन्म होत होता, ज्याने हिटलरला त्याच्या सर्व ...अजून वाचा

नोव्हेंबर १९२३. जर्मनीमधील बावरिया (Bavaria) प्रांताची राजधानी असलेले 'म्युनिक' (Munich) शहर एका मोठ्या राजकीय आणि सामाजिक वादळाच्या उंबरठ्यावर उभे पहिल्या महायुद्धातील पराभव आणि व्हर्सायच्या तहामुळे लादण्यात आलेल्या अवाढव्य दंडामुळे जर्मनीची अर्थव्यवस्था अक्षरशः रसातळाला गेली होती.या काळात जर्मनीत 'हायपरइन्फ्लेशन' (Hyperinflation) म्हणजेच महागाईने असा उच्चांक गाठला होता, ज्याची इतिहासात नोंद नाही. कागदी पैशाची किंमत शून्य झाली होती. एक पावाचा तुकडा घेण्यासाठी लोकांना अब्जावधी 'मार्क्स' (जर्मन चलन) मोजावे लागत होते. लोक बॅगांमध्ये पैसे भरून दुकानात जात होते. कधीकधी लोक चुलीत लाकडे जाळण्याऐवजी पैशांचे बंडल जाळत होते, कारण लाकूड पैशांपेक्षा महाग झाले होते. या भयंकर परिस्थितीमुळे संपूर्ण जर्मन जनतेच्या मनात स्वतःच्या लोकशाही सरकारविरुद्ध ...अजून वाचा

१९२४ चा फेब्रुवारी महिना उजाडला होता. म्युनिकचे बंड पूर्णपणे चिरडले गेले होते, नाझींचे १६ सैनिक जमिनीवर रक्ताच्या थारोळ्यात पडले आणि अ‍ॅडॉल्फ हिटलर देशद्रोहाच्या (High Treason) भयंकर आरोपाखाली तुरुंगात होता. कायद्यानुसार या गुन्ह्यासाठी केवळ एकाच शिक्षेची तरतूद होती—ती म्हणजे थेट फाशी! संपूर्ण जर्मनीला वाटले होते की म्युनिकच्या अंधाऱ्या कोठडीत आता हिटलर नावाच्या एका माथेफिरूचे राजकीय करिअर कायमचे संपले आहे. पण खटला सुरू झाला आणि हिटलरने या संकटालाच एका सर्वात मोठ्या राजकीय रंगमंचाचे रूप दिले. फेब्रुवारी १९२४ मध्ये जेव्हा म्युनिकच्या विशेष न्यायालयात खटल्याची सुनावणी सुरू झाली, तेव्हा सभागृह आंतरराष्ट्रीय पत्रकारांनी आणि सामान्य नागरिकांनी खचाखच भरले होते. हिटलरने कोर्टात स्वतःचा बचाव करण्यासाठी ...अजून वाचा

२० डिसेंबर १९२४. लँड्सबर्ग तुरुंगाचे जड लोखंडी दरवाजे उघडले आणि अ‍ॅडॉल्फ हिटलर मोकळ्या हवेत बाहेर आला. त्याच्या हातात 'माइन या त्याच्या विषारी ग्रंथाचे हस्तलिखित होते आणि डोळ्यांत जर्मनीची सत्ता काबीज करण्याचे एक भयंकर स्वप्न! तुरुंगातून बाहेर पडताना त्याला वाटले होते की संपूर्ण जर्मनी त्याचे एका महानायकासारखे स्वागत करेल. पण बाहेरचे चित्र त्याच्या अपेक्षेच्या अगदी उलट होते. ज्या म्युनिकच्या रस्त्यांवर वर्षभरापूर्वी त्याने रक्ताचा सडा पाडला होता, ते रस्ते आता शांत झाले होते. जर्मनीचे राजकारण आणि अर्थव्यवस्था पूर्णपणे बदलली होती. या काळात अमेरिकेने 'डॉवेस प्लॅन' (Dawes Plan) अंतर्गत जर्मनीला अब्जावधी डॉलर्सचे कर्ज दिले होते. या अमेरिकन पैशांमुळे जर्मनीची कोलमडलेली अर्थव्यवस्था अचानक ...अजून वाचा

१९३२ सालचा शेवटचा काळ. जर्मनीची राजधानी बर्लिनमधील राजकीय वातावरण अतिशय तणावपूर्ण झाले होते. देशाची अर्थव्यवस्था आधीच 'ग्रेट डिप्रेशन'मुळे रसातळाला होती आणि त्यात आता एक मोठे राजकीय संकट उभे राहिले होते. जुलै १९३२ च्या निवडणुकांमध्ये ३७% मते मिळवून हिटलरचा नाझी पक्ष संसदेतील (राईशस्टॅग) सर्वात मोठा पक्ष बनला होता. लोकशाहीच्या नियमानुसार संसदेत ज्या पक्षाचे बहुमत असते, त्या पक्षाच्या नेत्याला पंतप्रधान म्हणजेच 'चान्सलर' (Chancellor) बनवले जाते. पण जर्मनीचा ८४ वर्षांचा राष्ट्राध्यक्ष पॉल फॉन हिंडनबर्ग (Paul von Hindenburg) याला हिटलरचा प्रचंड तिरस्कार होता. हिंडनबर्गने स्पष्ट सांगितले होते, "मी या रस्त्यावरच्या बडबड्या ऑस्ट्रियन सैनिकाच्या हाती जर्मनीची सत्ता कधीही देणार नाही!" पण हिंडनबर्गची अडचण अशी ...अजून वाचा

१९३४ सालची सुरुवात. अ‍ॅडॉल्फ हिटलर जर्मनीचा चान्सलर बनला होता. 'राईशस्टॅग' (संसद भवन) जळाल्यानंतर त्याने विरोधकांना तुरुंगात डांबून लोकशाहीला कायमचे दिली होती. पण तरीही, सत्तेच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचण्यासाठी त्याच्या मार्गात अजूनही एक मोठा आणि सर्वात भयंकर अडथळा होता. हा अडथळा दुसरा कोणी विरोधी पक्ष किंवा कम्युनिस्ट नेते नव्हते... तर हा अडथळा होता त्याचा स्वतःचा सर्वात जवळचा मित्र आणि त्याचेच खाजगी सैन्य! हिटलरच्या या खाजगी सैन्याला 'ब्राउनशर्ट्स' (SA - Sturmabteilung) म्हटले जायचे आणि त्यांचा प्रमुख होता—अर्न्स्ट रोहम (Ernst Röhm). अर्न्स्ट रोहम हा हिटलरचा त्या मोजक्या मित्रांपैकी एक होता, जो त्याला एकेरी नावाने 'अ‍ॅडॉल्फ' अशी हाक मारायचा. म्युनिकच्या रस्त्यांवर जेव्हा हिटलर शून्यातून ...अजून वाचा

ऑगस्ट १९३४. राष्ट्राध्यक्ष हिंडनबर्गच्या मृत्यूनंतर अ‍ॅडॉल्फ हिटलर आता जर्मनीचा अधिकृत 'फ्युरर' (Führer — सर्वोच्च नेता) बनला होता. त्याच्या हातात देशाची, लष्कराची आणि कायद्याची संपूर्ण सत्ता होती. पण हिटलरला केवळ जर्मनीच्या जमिनीवर राज्य करायचे नव्हते; त्याला जर्मन जनतेच्या मनावर, त्यांच्या विचारांवर आणि त्यांच्या श्वासांवरही राज्य करायचे होते! 'नाईट ऑफ द लाँग नाईव्हज्'च्या रक्तपातानंतर जर्मनीमध्ये एक भयंकर शांतता पसरली होती. लोकांना समजले होते की हा माणूस सत्तेसाठी स्वतःच्या जिवलग मित्राचा (अर्न्स्ट रोहम) बळी देऊ शकतो, तर सामान्य जनतेची काय बिशाद? याच भीतीचा फायदा घेत हिटलरने संपूर्ण देशाला एका मानसिक गुलामीत ढकलण्यासाठी दोन अत्यंत क्रूर आणि प्रभावी हत्यारे वापरली—पहिले होते 'नाझी सॅल्युट' ...अजून वाचा

हिटलर सत्तेत आल्यावर त्याने लोकशाहीला जाळून खाक केले होते. त्याच्या SS सैनिकांनी आणि 'गेस्टापो' (Gestapo - गुप्तहेर पोलीस) ने जर्मनीमध्ये दहशतीचे असे जाळे विणले होते की, लोक स्वतःच्या घरातही भीतीने कुजबुजत असत. पण जसजशी नाझींची ताकद वाढत गेली, तसतशी हिटलरच्या शत्रूंची यादीही मोठी होत गेली. सुरुवातीला कम्युनिस्ट, नंतर पत्रकार, राजकीय विरोधक आणि पुढे जाऊन ज्यू (Jews) नागरिक... या सर्वांना पकडून ठेवण्यासाठी जर्मनीतील साधे तुरुंग अपुरे पडू लागले होते. हिटलरला आता अशा एका जागेची गरज होती, जिथे या 'शत्रूंना' केवळ कैदी म्हणून ठेवले जाणार नाही, तर जिथे त्यांना जिवंतपणी मरण यातना दिल्या जातील! यातूनच मानवी इतिहासातील सर्वात काळ्या आणि भयानक ...अजून वाचा

१४ जून १९३४. इटलीतील पाण्यावर तरंगणारे अत्यंत सुंदर शहर—व्हेनिस (Venice). आज या शहरात युरोपच्या इतिहासातील एक अत्यंत महत्त्वाची घटना होती. फॅसिझमचा जनक आणि इटलीचा हुकूमशहा 'बेनितो मुसोलिनी' पहिल्यांदाच जर्मनीचा नवा चान्सलर 'अ‍ॅडॉल्फ हिटलर' याची अधिकृत भेट घेणार होता. जगाच्या नजरा या भेटीकडे लागल्या होत्या. हिटलरसाठी ही केवळ एक राजकीय भेट नव्हती, तर आपल्या 'देवाला' भेटल्यासारखे होते. विमानतळावर हिटलर खाली उतरला, तेव्हा त्याने साधा पिवळसर रंगाचा रेनकोट (Trench coat) घातला होता. पण मुसोलिनी त्याच्या स्वागतासाठी अत्यंत रुबाबदार 'फुल मिलिटरी युनिफॉर्म' (Military Uniform) मध्ये उभा होता. मुसोलिनीने हिटलरला अतिशय सन्मान दिला, पण या सन्मानाच्या पाठीमागे हिटलरला आपली ताकद दाखवण्याचा मुसोलिनीचा एक ...अजून वाचा

१९३४ मध्ये व्हेनिस भेटीत मुसोलिनीकडून झालेल्या अपमानानंतर, अ‍ॅडॉल्फ हिटलरने अत्यंत गुप्तपणे युरोपमधील सर्वात भयंकर लष्कर उभे करण्याचे काम सुरू होते. शस्त्रास्त्रांचे कारखाने रात्रंदिवस धडधडत होते. पण हे अवाढव्य लष्कर पूर्णपणे तयार होण्यासाठी त्याला काही वर्षांचा कालावधी लागणार होता. जर युरोपला किंवा अमेरिकेला या गुप्त लष्करी तयारीची भनक लागली असती, तर त्यांनी लगेच जर्मनीवर हल्ला केला असता. त्यामुळे, वेळ मिळवण्यासाठी हिटलरला संपूर्ण जगासमोर 'शांततेचे' एक मोठे नाटक उभे करायचे होते. त्याला जगाला पटवून द्यायचे होते की, "जर्मनी एक शांतताप्रिय देश आहे आणि मला युद्ध नकोय!" ही सुवर्णसंधी त्याला १९३६ च्या 'बर्लिन ऑलिम्पिक'च्या (1936 Summer Olympics) रूपाने मिळाली! (ऑलिम्पिकचे यजमानपद जर्मनीला ...अजून वाचा

१९३६ च्या बर्लिन ऑलिम्पिकच्या माध्यमातून जगाच्या डोळ्यांत धूळ फेकण्यात अ‍ॅडॉल्फ हिटलर पूर्णपणे यशस्वी झाला होता. अमेरिका, ब्रिटन आणि फ्रान्ससारख्या वाटत होते की जर्मनी आता शांततेच्या मार्गावर आहे. पण याच शांततेच्या पडद्यामागे हिटलरने 'व्हर्सायचा तह' फाडून कचऱ्याच्या डब्यात फेकला होता आणि युरोपच्या इतिहासातील सर्वात महाभयंकर युद्धमशीन (War Machine) तयार केले होते. आता वेळ आली होती ती जुने हिशोब चुकता करण्याची! १९३४ मध्ये इटलीतील 'व्हेनिस' शहरात जेव्हा हिटलर आणि मुसोलिनीची पहिली भेट झाली होती, तेव्हा मुसोलिनीने हिटलरचा 'नवशिका' म्हणून प्रचंड अपमान केला होता. इटलीची लष्करी परेड दाखवून मुसोलिनीने आपला रुबाब झाडला होता. तो अपमान हिटलर विसरला नव्हता. आता तीन वर्षांनंतर, सप्टेंबर ...अजून वाचा

१९३७ सालच्या शेवटी मुसोलिनीला आपली अवाढव्य लष्करी ताकद दाखवून हिटलरने 'रोम-बर्लिन अ‍ॅक्सिस' (Rome-Berlin Axis) नावाची भक्कम मैत्री केली होती. इटली हिटलरचा मित्र होता आणि फ्रान्स-ब्रिटन अजूनही 'शांततेच्या' भ्रमात झोपले होते. हिटलरने ओळखले की आता वेळ आली आहे—जर्मनीच्या सीमा वाढवण्याची आणि व्हर्सायचा तह कायमचा फाडून फेकण्याची! हिटलरचे सर्वात पहिले लक्ष्य होते—त्याचा स्वतःचा जन्मदेश, ऑस्ट्रिया (Austria). १९३४ मध्ये जेव्हा हिटलरने ऑस्ट्रियाकडे वाकड्या नजरेने पाहिले होते, तेव्हा मुसोलिनीने आपले लष्कर सीमेवर पाठवून हिटलरला धमकावले होते. पण आता काळ बदलला होता. मुसोलिनी आता हिटलरच्या खिशात होता. मुसोलिनीने हिटलरला हिरवा कंदील दाखवला आणि हिटलरने ऑस्ट्रिया गिळंकृत करण्यासाठी आपला भयंकर डाव रचला. बर्गहॉफचा (Berghof) मानसिक ...अजून वाचा